Współcześni bracia polscy nie uważają się ani za katolików, ani za protestantów. Bracia polscy są monoteistycznymi chrystianami, Ludem Drogi (hebrajskie Halacha), kontynuatorami wiary żydowskich notzrim, zachowującym przyjaźń i szczególne zrozumienie wobec Żydów-judaistów – Ludu Księgi.
Bracia polscy odegrali ważną rolę w przygotowaniu dokumentu rozbiorowego Rzeczypospolitej tzw. traktatu w Radnot w 1656. W związku ze sprzyjaniem Szwedom podczas „potopu szwedzkiego” i działaniu na szkodę Rzeczypospolitej, na mocy ustawy sejmowej z 1658 zostali zobowiązani do przejścia na katolicyzm lub opuszczenia kraju. W konsekwencji swoich działań zostali wygnani z Polski. Było to pierwsze tak poważne naruszenie wolności religijnej w Rzeczypospolitej oraz pierwsza, a zarazem ostatnia, banicja grupy religijnej na terenie Polski. W wyniku ustawy znaczna część wyznawców wyemigrowała z kraju zanosząc unitariańską myśl teologiczną do innych państw. Bracia polscy osiedlili się: w Holandii, Prusach Książęcych, Siedmiogrodzie (zwłaszcza w Cluj), Śląsku (głównie w Kluczborku) i północnych Niemczech. Część pozostałych w Rzeczypospolitej arian przeszła do podziemia. Kryptoarianie chrzczeni byli w Pińczowie i okolicach do 1684. Kryptoariański ośrodek w Jankówce funkcjonował jeszcze w pierwszych latach XVIII wieku. Tajne pomieszczenia w dworach, miejsc spotkań braci polskich, wykorzystywane były później w XIX wieku jako kryjówki w czasie powstań narodowych.
Bracia polscy (zwani również arianami, socynianami, antytrynitarzami) – wspólnota religijna, która wyodrębniła się w latach 1562-1565 z polskiego Kościoła Ewangelicko-Reformowanego, stanowiąca najbardziej radykalny odłam reformacji w Polsce powstały dzięki uchodźcom z południowej i zachodniej Europy (głównie włoscy antytrynitarze), prześladowanych przez katolicką inkwizycję oraz teologów ewangelickich. W 1658 uchwałą sejmu polskiego zostali oskarżeni o popieranie Szwedów podczas Potopu, a następnie zobligowani do przejścia na katolicyzm lub do opuszczenia Polski. Po wygnaniu z Polski kontynuowali działalność przede wszystkim w Siedmiogrodzie i Niderlandach. Ich ostatnie wspólnoty za granicą zanikły w 1803. Odrodzenie braci polskich nastąpiło w latach 30. XX wieku.
Pierwszy zbór powstał w wyniku rozejścia się w krakowskim zborze kalwińskim w 1562 roku. Bracia polscy utworzyli reformacyjny tzw. Zbór Mniejszy, a złośliwie nazywano ich również: arianami, socynianami (od Fausta Socyna), antytrynitarzami, chrystianami (za Janem Lubienickim), a później na Mazurach unitariuszami. W 1565 w Węgrowie wyodrębniła się z kalwinizmu grupa braci polskich pod przywództwem Piotra z Goniądza i Jerzego Blandraty. Do najwybitniejszych członków wspólnoty należeli: pisarz Andrzej Frycz Modrzewski, teolodzy i pisarze: Faust Socyn, Piotr z Goniądza, Grzegorz Paweł z Brzezin, Marcin Czechowic, Jan Niemojewski, Mikołaj Sienicki, Stanisław Lubieniecki, Andrzej Wiszowaty, historyk Erazm Otwinowski, pisarz, filozof i hebraista Szymon Budny – autor tłumaczenia Biblii oraz licznych rozpraw religijnych, np. Przeciw Trojczanom, obalającej liczne argumenty przytaczane na uzasadnienie nauki o Trójcy Świętej, a także Andrzej Wiszowaty, kaznodzieja i minister zborów, autor wielu traktatów religijnych (wśród nich najsłynniejszy Religio rationalis – o religii zgodnej z rozumem), wydawca dorobku braci polskich Bibliotheca Fratrum Polonorum na emigracji w Amsterdamie. Głównymi ośrodkami ruchu były: Pińczów oraz Raków, gdzie powstała tzw. Akademia Rakowska (1602) z aktywnie działającym domem wydawniczym, a także Kraków, Lublin, Nowy Sącz, Lewartów (Lubartów), Lusławice, Kisielin na Wołyniu, Śmigiel, Węgrów, Iwie i Łosk.
(...) chodzi mi o pouczenie ludzi prostych, ile zacnych spraw Bóg wykonywa przez mdłe naczynie niewieście i dostarczenie panienkom pobożnych rodziców świętych przykładów. A potym aby się też umiały strzedz takich nauczycielów, którzy im tylko do kądziele ukazują (chociaż i tej pismo święte swego czasu nie gani) i czytać słowa Bożego swym własnym językiem nie dopuszczają i owszem gdzie mogą księgi nowego Testamentu Pana naszego i Biblie święte w domiech szlacheckich palą i zagubiają... Tymczasem Pan Bóg w nowem przymierzu niewiasty z mężami jednako porównał..., ich i ducha swego świętego i jednego żywota wiecznego wespołek z mężami uczesnicami uczynić raczył.
Miguel Servet, autor dzieła Christianismi Restitutio (1553) oraz bracia polscy zawsze stosowali metodologię egzegetyczną, będącą antytezą metody stosowanej przez egzegetów trynitariańskich – katolickich, protestanckich i prawosławnych. Gdy tamci usuwali z przekładów Biblii na języki europejskie tetragram imienia Bożego, JHWH (Jahwe), Serwet i bracia polscy go przywracali tam, gdzie w hebrajskim tekście Biblii się on znajduje. Umieszczali imię Boże również w cytatach zawartych w Nowym Testamencie pochodzących z Biblii Hebrajskiej.
Po ponad 130 latach nieistnienia oraz po prawie 280 latach nieobecności w Polsce nastąpiło w latach 30. XX wieku odrodzenie ruchu braci polskich w Rzeczypospolitej. Od tego czasu ruch ulegał podziałowi i przekształceniom. Dziś judaizujący chrześcijanie istnieją pod nazwą Jednota Braci Polskich, zaś liberalne i wolnomyślicielskie grupy jako: Kościół Unitariański oraz Internetowy Zbór Polskich Arian – Braci Polskich – Socynian.
Wśród historyków polskiej reformacji dominuje pogląd, że doktryna religijna braci polskich, a zwłaszcza jej część kosmogeniczna, teologiczna i chrystologiczna, ewoluowała z trynitarianizmu, poprzez trydeizm i dyteizm, do unitarianizmu. Według badań przeprowadzonych przez członków poznańskiego zboru braci polskich taka teza nie znajduje potwierdzenia w materiałach źródłowych.
Nazarejczycy nie różnią się w jakiś zasadniczy sposób od Żydów, skoro praktykują zwyczaj i doktrynę przepisaną przez żydowską Torę, oprócz tego, że wierzą w Mesjasza. Wierzą oni w zmartwychwstanie umarłych i w to, że wszechświat został stworzony przez Boga. Głoszą, że Bóg jest jeden, i że Jezus, Chrystus, jest Jego synem. Są bardzo uczeni w języku hebrajskim. Czytają Torę... Dlatego różnią się od Żydów i od chrześcijan; od tych pierwszych, ponieważ wierzą w Jehoszua, Mesjasza; od prawdziwych zaś chrześcijan, ponieważ w dalszym ciągu praktykują żydowskie rytuały, jak np. obrzezanie, szabat i inne. – Epifaniusz, Adversus haereses 29, 7, PG 41, 402.Świadectwo historyka potwierdza Jakub Sprawiedliwy, starszy notzrim zgromadzonych w Jerozolimie. Zwraca on uwagę wizytującemu zbór Pawłowi z Tarsu, że chrystianizm jest ważnym nurtem w życiu religijnym tysięcy jerozolimskich Żydów:
Bracia uznają zasadę braterstwa wszystkich ludzi. W początkowym okresie wywodził się z tego bezwarunkowy pacyfizm, a także odmowa służby państwu (zarówno na urzędach wojskowych, jak i cywilnych) jako formy wywyższenia, wspólnota dóbr, potępienie kary śmierci, podobnie jak u braci czeskich w XV wieku. Doktrynę społeczną braci polskich wyłożył m.in. Marcin Czechowic w swoim dziele Rozmowy Chrystiańskie, opublikowanym w Krakowie w 1575 r. Ważne miejsce zajmowało hasło sprawiedliwości i równości społecznej, co usiłowała realizować w praktyce ariańska szlachta kujawska poprzez uwalnianie chłopów od pańszczyzny.
Przed 1658 w I Rzeczypospolitej bracia polscy mieli swoje oddzielne cmentarze. Pochówki odbywały się też pod kościołami zamienionymi na zbory. Atrybuty pogrzebowe arian opisuje Zygmunt Gloger w sposób następujący: W prawdziwych grobach arjańskich pod Pińczowem, które rozkopywał Tadeusz Czacki, każdy zmarły miał w ręku tabliczkę z cytatem z 2. listu św. Pawła do Tymoteusza: Scio cui credidi (wiem, komu uwierzyłem). U boku, w butelce dobrze zatkanej, zachowywano opis żywota zmarłego. Podana w opisie Glogera tabliczka w Słowniku geograficznym (Tom VIII, s. 162, hasło: Pińczów) określona jest jako blaszka kruszcowa. Pochówki kryptoarian na terenach Rzeczypospolitej zdarzały się jeszcze w XVIII wieku. Zmarłym chowanym pod kościołami i na cmentarzach katolickich wkładano w rękę zamiast tabliczki ryngraf z napisem na odwrocie łac. Scio cui credidi.
Według świadectwa Epifaniusza:
Pozycja kobiety w środowisku braci polskich była nieporównywalnie mocniejsza, niż pozycja innych protestantek oraz katoliczek. Zgorszenie i zdziwienie opinii publicznej wywoływał fakt, że w zborach ariańskich kobiety często wygłaszały kazania i nauki moralne. Jedną z podstawowych zasad arianizmu było partnerstwo w związku małżeńskim – ani żona, ani mąż nie mogli dominować.
Gdy na synod do Bełżyc, odbywający się w marcu 1569 roku, zaproszeni zostali wszyscy ewangelicy biorący udział w tzw. synodzie rozłamowym w dniach 22-30 marca 1565 roku, protokolant zdecydował się na precyzyjne oddzielenie braci polskich-chrystian od trynitarian (troyczaków), trydeistów (troybożan) i dyteistów (dwoybożan). Od samego więc początku wiadomo było, kto jest „bratem”, a kto nim nie jest. Aktywny udział w tych synodach czołowych działaczy unitariańskich przemawia na korzyść tezy o świadomym przeniknięciu chrystian w szeregi ewangelików, z zamiarem zastąpienia w ich doktrynie religijnej kalwińskiego trynitarianizmu przez serwetiański unitarianizm.
Bracia polscy nie brali udziału w porozumieniu pomiędzy wyznaniami reformowanymi w I Rzeczypospolitej: luteranami, kalwinami oraz braćmi czeskimi zawarte 14 kwietnia 1570 r. w Sandomierzu zwanym Zgodą sandomierską. Wkrótce podobnie jak inne wyznania zostali objęci pierwszym dokumentem prawnym gwarantującym tolerancję religijną w Rzeczypospolitej jaką był Akt Konfederacji Warszawskiej uchwalonej na pierwszym sejmie konwokacyjnym w 1573 r. w Warszawie.
Sejm, skazując na banicję braci polskich w 1658 pominął kobiety ariańskie, z których wiele pozostało wraz z dziećmi w Rzeczypospolitej. Wkrótce zauważono, że i one, przyzwyczajone do pracy duszpasterskiej, mogą być „zarzewiem herezji”. W 1662 Sejm „naprawił pomyłkę” skazując na banicję także kobiety.
Bracia za wyłączną podstawę swej doktryny uważają Biblię (zasada Sola scriptura). Podobnie jak arianie, nie uznają dogmatu o Trójcy Świętej.
Widzisz, bracie, ile to jest tysięcy Żydów, którzy uwierzyli (w zmartwychwstanie Jehoszua), a wszyscy gorliwie trzymają się Tory – Hebrajskie Pisma Chrystiańskie, Dzieje Apostolskie 21, 20; tamże 6, 7; tamże 24, 21.Ustawa była zwieńczeniem kontrreformacyjnej fali prześladowań i pogromów, które dotknęły wspólnotę w latach 1655-1660; obok braci polskich prześladowania objęły braci czeskich. Idea unitarianizmu zachowała się w Kościołach unitariańskich.
Na tej podstawie jeszcze w XVI wieku bracia doszli do wniosku, że pierwotna teologia Kościoła była identyczna z teologią judaizmu, a punkty styczne obydwu znajdowały się przede wszystkim na płaszczyźnie poglądów kreacjonistycznych i chrystologicznych.
Powstanie pierwszego jawnego zboru unitariańskiego spowodowane zostało podważeniem przez Grzegorza Pawła z Brzezin fundamentu teologii trynitariańskiej, ale także trydeistycznej i dyteistycznej, jakim jest wiara w pośrednictwo Logosu w dziele stwarzania. Protokoły z synodów ewangelickich, przeprowadzonych w latach 1561-1569, ukazują nagłe pojawienie się unitarianizmu w ostatecznej postaci oraz ostrą na to zjawisko reakcję trynitarian, trydeistów i dyteistów, nieprawidłowo zaliczanych przez polskich historyków do kręgu braci polskich.
Bracia polscy napisali wiele dzieł na temat kobiet, m.in. Zwierciadełko panienek chrystiańskich ku obejźrzeniu się w powinnościach swych chrystiańskich pisarza ariańskiego, Marcina Czechowica w 1582, Sprawy abo Historyje znacznych niewiast ze wszystkiego prawie pisma świętego dla pamięci krótko zebrane i znowu wydane przez Erazmusa Otwinowskiego z Leśnika (1589) oraz Wszystkie niewiasty Starego i Nowego Testamentu cnotliwe i bezbożne oraz Bohaterowie chrystiańscy. W Sprawach abo Historyjach... tego samego autora. Ta książka przedstawiała postacie kobiet z Biblii, wskazując negatywne i pozytywne wzorce zachowań oraz podkreślając rolę kobiet i ich równość z mężczyznami:
Bracia polscy nie tworzą wspólnoty jedynozbawczej, członkostwo w której zapewniałoby automatycznie szczególne przywileje i zbawienie. Wierzą, że Jezus Chrystus sam powołuje swoje dzieci z rozmaitych środowisk, a łączy je wspólny Boży Duch oraz owoce szczerości, prawości i dobroci. Nacisk kładą na Prawo Boże, etykę, moralność i praktykę życia.
Na płaszczyźnie doktrynalnej odrzucenie boskości Jezusa oraz roli Maryi jako „Matki Boga” skutkowało odrzuceniem ideału kobiety dziewiczej, niepokalanej i wybranej przez Boga. W rezultacie kobiety i ich rola społeczna były traktowane bardziej realistycznie i racjonalnie.
Jezus jest i apostołowie byli Żydami. Posługiwali się biegle językiem aramejskim, a ich wypowiedzi, uzupełnione o brakujący w trynitariańskich odpisach Nowego Testamentu tetragram, świadczą o tym, że chrystianizm wyrasta z monoteistycznej religii Izraela.
Obecnie największym zachowanym w Polsce miejscem pochówku braci polskich jest tzw. Ariańska Góra w Kosinowie, po zniszczeniu podobnego cmentarza w XIX wieku w Pińczowie i zepchnięciu spychaczami w latach 60. XX w. cmentarza w Rakowie.
Serwet, a w ślad za nim bracia polscy, zauważyli ponadto, iż autorzy znanego mu przekładu Septuaginty nie tłumaczyli dosłownie wyrazów Elohim i Benei haElohim, które w hebrajskim oryginale posłużyły dla nazywania aniołów, sędziów i królów izraelskich. Odkrycie to zmieniło dotychczasowe spojrzenie na osobę Jezusa. Okazało się bowiem, że Jezus nie był w pojęciu pierwszych uczniów jedynym Synem Bożym oraz, że nie tylko Jahwe przysługiwał tytuł „boga” w starożytnym Izraelu.
Ruch braci polskich miał charakter wybitnie elitarny, skupił wielu literatów i naukowców, obok zwykłych wyznawców. Lista zborów nie jest dotąd ostatecznie ustalona; Janusz Tazbir szacuje ich liczbę na około 150. Nie były to duże wspólnoty, liczyły przeciętnie od 100 do 200 osób.
O oryginalności wyznania braci polskich zadecydowały co najmniej dwa elementy: przekonanie, że Ojcem, Świętym Izraelskim, jest wyłącznie Jahwe, Bóg starożytnego Izraela, oraz odrzucenie poglądu, jakoby Logos (przedwieczny Chrystus) uczestniczył w stwarzaniu wszechświata jako Stwórca.