Autostrady i drogi ekspresowe w Polsce stanowią część sieci dróg krajowych. Klasy autostrady i drogi ekspresowej przeznaczone są dla najważniejszych dróg krajowych obsługujących ważne relacje międzyregionalne i międzynarodowe. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dn. 20 października 2009 łączna sieć autostrad i dróg ekspresowych w Polsce liczyć będzie ok. 7300 km (w tym ok. 2000 km autostrad). Obecnie (marzec 2012) oddanych do użytku jest ok. 1100 km autostrad, ok. 540 km dróg ekspresowych dwujezdniowych oraz ok. 325 km dróg ekspresowych jednojezdniowych.
Sieć autostrad i dróg ekspresowych rozbudowywana jest obecnie szybciej między innymi ze względu na duże zainteresowanie problemem, dotacje z europejskiego Funduszu Spójności, a także dotacje Unii Europejskiej. Dodatkowym impulsem mobilizującym instytucje rządowe do przyspieszenia prac w tym kierunku stało się przyznanie organizacji Euro 2012 Polsce i Ukrainie.
W owym czasie powstały również ambitne plany budowy sieci autostrad na terenie całej Polski. W magazynie "Drogownictwo" z 1946 r. (nr 1) inż. Eugeniusz Buszma zaproponował następującą sieć:
15) Grodno–Nowogródek – Granica Państwa (Mińsk-Moskwa) – 190 km
Ustawa z dnia 21 marca 1985 roku o drogach publicznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 19, poz. 115 z późn. zm.) w następujący sposób definiuje autostrady i drogi ekspresowe:
Plany
Autostrada powinna posiadać urządzenia łączności alarmowej.
W tym systemie pobierane są opłaty przez:
W latach 90. XX w. zaczęto ponownie zmieniać plany sieci autostrad i dróg ekspresowych. W 1993 do rangi autostrad podniesiono planowane drogi:
Tabela podaje przewidziane przez ustawę Prawo o ruchu drogowym limity prędkości na polskich autostradach i drogach ekspresowych.
Podpisano kontrakty na budowę:
13) Łódź–Kalisz, Granica Państwa (Wrocław) – 130 km
Poniższa tabela zawiera zestawienie planowanych autostrad i dróg ekspresowych w Polsce zgodnie z rządowym "wykazem autostrad i dróg ekspresowych w Rzeczypospolitej Polskiej" będącym załącznikiem do rozporządzeń Rady Ministrów. W rubryce Długość całkowita, wartości oznaczone symbolem * są przybliżone i mają charakter jedynie orientacyjny (nieustalony jest ostateczny przebieg tych dróg, tym samym nieznana dokładna ich długość). Dane w pozostałych rubrykach według stanu na 24 grudnia 2011 r..
Kodeks Drogowy na autostradzie i drodze ekspresowej zabrania:
17 października oddano 65-kilometrowy odcinek Tczew (Swarożyn) – Grudziądz (Nowe Marzy) autostrady A1.
Jest lub pozostanie bezpłatny przejazd:
Autostrady w Polsce oznacza się znakiem białego wiaduktu nad dwiema białymi jezdniami na niebieskim tle. Numerowane są znakiem o czerwonym tle. Przed numerem zawsze znajduje się litera A. Drogowskazy na autostradach mają niebieskie tło. Drogi ekspresowe w Polsce oznacza się znakiem białego samochodu zwróconego frontem do kierowcy, na niebieskim tle. Numerowane są znakiem o czerwonym tle, z numerem, poprzedzonym literą S, lub miniaturką znaku D7. Drogowskazy na drogach ekspresowych mają zielone tło.
6) Okrężna naokoło Łodzi – 90 km
Pozostałe parametry dróg ekspresowych są zależne od prędkości projektowej:
3) Okrężna naokoło Warszawy – 130 km
20) Grodno–Brześć–Krasnystaw – 300 km
Opłaty są pobierane w dwóch systemach:
Po dodaniu odcinków poniemieckich łączna sieć miała wynieść 3700 km. W późniejszym okresie zamierzano uzupełnić sieć o odcinki Warszawa-Kraków-Zakopane, Kraków-Przemyśl, Warszawa-Bydgoszcz-Koszalin, Poznań-Koszalin i Warszawa-Terespol. Jednak nie zrealizowano ww. planów.
2) Warszawa–Poznań, granica państwa (Berlin) – 350 km
7) Bytów–Granica obszaru w m. Gdańska – 50 km
19) Grodno–Gran. Państwa– (Kowno) – 40 km
Pozostałe parametry autostrad są zależne od prędkości projektowej:
W 1976 plany rozszerzono o odcinki:
Drogi samochodowe II-ej kolejności:
Poza odbudową mostów wszystkie te konstrukcje (ukończone i nieukończone) dotrwały w praktycznie niezmienionym stanie do połowy lat 90. XX w. W latach 70. wydłużono jedynie Berlinkę o odcinek Łęczyca – Lisowo (powiat stargardzki), prowadząc jedną asfaltową jezdnię po śladzie autostrady, korzystając z gotowych nasypów i wiaduktów.
Większość mostów autostradowych nad rzekami została zniszczona w czasie wojny. Bezpośrednio po wojnie jedynie część z nich została odbudowana. Most nad Iną został odbudowany w 1972, zaś mosty nad Pasłęką, Młynówką i Omazą na drodze Elbląg – Grzechotki zostały odbudowane w latach 1996–2003. Poza istniejącymi autostradami istniały przerwane w różnych stadiach budowy drogi na trasach:
Popularniejszym spośród funkcjonujących u jest system otwarty, w którym opłata za przejazd pobierana jest wyłącznie w umieszczonych w poprzek głównych jezdni autostrady punktach poboru opłat (PPO), w których dokonuje się płatności zróżnicowanej w zależności od typu pojazdu. Wdrożenie takiego systemu jest relatywnie tanie, jednakże obniża płynność ruchu na głównych jezdniach drogi, bowiem w celu wniesienia opłaty konieczne jest zatrzymanie pojazdu na każdym PPO, które np. na wielkopolskim odcinku A2 wybudowane są co ok. 50 km.
16) Bydgoszcz–Poznań–Częstochowa – 350 km
Ogólna długość I i II kolejności = 2400+2295=4695
9) Warszawa–Lublin–Lwów–Śniatyń[–]Granica Państwa (Bukareszt) – 550 km
W dwudziestoleciu międzywojennym zaczęto w Polsce dyskutować i planować drogi przeznaczone dla szybkiego ruchu samochodowego na dalsze odległości, tzw. autostrady. W tych planach profesor M. W. Nestorowicz w czasopiśmie "Drogowiec" nr 9 z 5 marca 1939 wymienił jako najważniejsze drogi:
11) Piotrków Trybunalski–Kielce–Sandomierz – 180 km
12) Warszawa–Kielce–Kraków – 180 km
Innym sposobem poboru myta autostradowego jest tzw. system zamknięty, w którym na drogach dojazdowych do i z każdego węzła autostrady (na tzw. łącznicach) budowane są stacje poboru opłat (SPO) oraz PPO na jezdniach głównych autostrady, na końcach odcinka koncesyjnego. W tych miejscach kierowca wjeżdżający na autostradę otrzymuje bilet, za który płaci we właściwym SPO lub PPO opuszczając autostradę. Opłata jest zróżnicowana w zależności od rodzaju pojazdu oraz pokonanego dystansu. System ten wymaga znacznie większych nakładów, ze względu na konieczność wybudowania SPO na każdym węźle oraz, ze względów konstrukcyjnych, dodatkowego wiaduktu nad głównymi jezdniami autostrady. Rozwiązanie takie jest znacznie wygodniejsze dla użytkowników, gdyż nie tamuje ruchu na głównych jezdniach drogi, co zdecydowanie wpływa na utrzymanie dużej płynności ruchu (a co za tym idzie – skrócenie czasu przejazdu i obniżenie zużycia paliwa) oraz poprawę bezpieczeństwa.
14) Warszawa–Grodno–Wilno–Granica Państwa (Dźwińsk) – 575 km
22 grudnia ukończono obwodnicę Strykowa; oddano 1,7 kilometrowy odcinek Stryków I – Stryków II autostrady A2 i 3 kilometrowy w ciągu autostrady A1
Drogi samochodowe I-ej kolejności:
17) Katowice–Cieszyn – (Brno) – 60 km
Oddano do użytku:
Zgodnie z Kodeksem Drogowym autostrada przeznaczona jest dla ruchu pojazdów samochodowych, które na równej, poziomej jezdni mogą rozwinąć prędkość co najmniej 40 km/h, w tym również w razie ciągnięcia przyczep (art. 2 pkt 3).
W 1985 plan zakładał istnienie już dwóch kategorii dróg samochodowych: autostrad i dróg ekspresowych. Jako autostrady zostały wyznaczone drogi na trasie dzisiejszych autostrad A1, A2 i A4. Realizacja tych planów postępowała jednak powoli. W latach 1978-1991 udało się oddać fragmenty A4: Jaworzno (Byczyna) – Kraków (Balice) (ok. 36 km), A2: Września – Konin (Modła) (ok. 48 km) oraz A1: Tuszyn – Piotrków Trybunalski (ok. 18 km). W kolejnych latach powstawały jedynie bardzo krótkie odcinki na przedłużeniu istniejących tras oraz przy granicy w pobliżu nowo otwieranych lub rozbudowanych przejść granicznych.
Program budowy sieci autostrad i dróg ekspresowych w Polsce, opracowany pod koniec lat 90. XX w., mimo wielu modyfikacji jest konsekwentnie realizowany. Zmiany wprowadzone do pierwotnej wersji programu dotyczyły takich kwestii jak: terminy ukończenia poszczególnych odcinków, zmiany klasy drogi (np. droga ekspresowa S3 początkowo była planowana jako autostrada A3). Rozporządzeniem Rady Ministrów z dn. 15 maja 2004 określono sieć autostrad i dróg ekspresowych w Polsce o łącznej długości ok. 7200 km (w tym ok. 2000 km autostrad). Rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 13 lutego 2007 uzupełniło wykaz autostrad i dróg ekspresowych o drogi S2 i S79. 24 sierpnia 2009 roku Ministerstwo Infrastruktury opublikowało projekt, a 20 października Rada Ministrów przyjęła Rozporządzenie zmieniające rozporządzenie w sprawie sieci autostrad i dróg ekspresowych, które zakłada:
Razem 3330 km
18) Ostrołęka–Gr. Państwa (Królewiec) – 50 km
Dopiero w latach 70 XX w. zaczęły się pierwsze poważne prace nad rozbudową sieci autostrad. W 1972 zaplanowano:
4) Okrężna naokoło Poznania – 80 km
Oddano do użytku odcinek autostrady A2 między Koninem (Modła) a Łodzią (Stryków).
8) Katowice–Kraków–Lwów – 375 km
Sytuacja
Oddano do użytku:
Razem – 2400 km
22 grudnia oddano 25-kilometrowy odcinek autostrady A1 Pruszcz Gdański (Rusocin) – Tczew (Swarożyn). 26 września oddano po modernizacji 7,7-kilometrowy odcinek Klucz – Kijewo autostrady A6.
Parametry dróg określa Rozporządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 marca 1999 – w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie. Autostrada różni się od drogi ekspresowej głownie tym, że droga ekspresowa: może być jednojezdniowa, ma więcej węzłów, czasami ma skrzyżowania, w terenie zabudowanym może być zaprojektowana dla niższej prędkości projektowej niż autostrada, ma węższe pasy ruchu, może mieć węższe pasy awaryjne i pobocza. Droga ekspresowa ma mniejszy minimalny pas drogowy niż autostrada – 40 m zamiast 60 m. Stosowanie zjazdów jest zabronione na obu rodzajów dróg.
Korzystanie z dróg ekspresowych jest obecnie zwolnione z opłat dla pojazdów lekkich, natomiast autostrady A1, A2 i A4 zaplanowano jako płatne.
10) Puławy–Sandomierz–Przemyśl – 175 km
Po II wojnie światowej uległy zmianie granice Polski. Na Ziemiach Odzyskanych Polska odziedziczyła po III Rzeszy niedokończone (na wielu odcinkach wybudowana jedna jezdnia) i częściowo zniszczone działaniami wojennymi autostrady:
W 2001 z rządowego planu budowy autostrad usunięto autostradę A3 – zastąpiono ją drogą ekspresową S3, zaś autostrada A8 została zredukowana do autostradowej obwodnicy Wrocławia oraz drogi ekspresowej S8 na odcinku Wrocław – Warszawa – Białystok.
W tym systemie pobierane są opłaty przez GTC na odcinku
Prędkość projektowa drogi ekspresowej powinna wynosić 120 (tylko dwujezdniowe), 100 lub 80 km/h poza terenem zabudowy oraz 80, 70 lub 60 (tylko obszar silnie zurbanizowany) km/h na obszarze zabudowy. Szerokość pasa awaryjnego powinna wynosić 2,5 m.
Autostrada wyjątkowo może mieć węzły drogowe z drogami głównymi, węzłami powinna łączyć się z drogami głównymi przyspieszonymi, drogami ekspresowymi i autostradami. Odstępy między węzłami nie powinny być mniejsze niż 15 km, a w granicach lub sąsiedztwie dużego miasta lub zespołu miast nie mniejsze niż 5 km. W wyjątkowych sytuacjach, jeżeli potrzeby funkcjonalno-ruchowe takie odstępy uzasadniają, dopuszcza się pojedyncze odstępy między węzłami nie mniejsze niż 5 km i 3 km w granicach lub sąsiedztwie dużego miasta lub zespołu miast.
Droga ekspresowa wyjątkowo może mieć skrzyżowania na prawe skręty z drogami zbiorczymi, powinna mieć węzły lub skrzyżowania z drogami głównymi i węzły z drogami wyższych klas. Odstępy między węzłami poza terenem zabudowy nie powinny być mniejsze niż 5 km, a na terenie zabudowy w granicach lub sąsiedztwie dużego oraz średniego miasta nie mniejsze niż 3 km. W wyjątkowych sytuacjach, jeżeli potrzeby funkcjonalno-ruchowe takie odstępy uzasadniają, dopuszcza się pojedyncze odstępy między węzłami nie mniejsze niż 3 km poza terenem zabudowy i 1,5 km na terenie zabudowy. Ronda na drodze ekspresowej są dopuszczone tylko na jej końcach. Stosowanie zjazdów na drodze ekspresowej jest zabronione.
Od 1 lipca 2011 r. kierowca pojazdu przekraczającego masę 3,5 tony musi posiadać specjalne urządzenie o nazwie viaTOLL. Na wybranych odcinkach dróg zainstalowano czytniki elektroniczne, które w sposób bezprzewodowy połączą się z urządzeniem oraz naliczą opłatę za przejazd. Urządzenie można doładować na wybranych stacjach benzynowych oraz punktach do tego przystosowanych. Kara za przejazd po wybranej drodze bez viaTOLL wynosi trzy tysiące złotych.
Razem – 2295 km
Oddano do użytku:
5) Gdynia–Bydgoszcz–Łódź–Katowice – 500 km
Realizację rozpoczęto tuż przed wybuchem II wojny światowej, miała trwać 30 lat (do 1969). Do 1 września 1939 zostało zbudowanych 20 km odcinka nr 5 między miejscowościami Warlubie i Osiek (obecnie droga wojewódzka nr 214).