Hieronim Morsztyn
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Hieronim Morsztyn znany też jako Hieronim (Jarosz) Morsztyn, (ur. 1581, zm. pomiędzy 1623 a 1645) – polski poeta wczesnobarokowy, pisarz i tłumacz.
Twórczość
W swej poezji Morsztyn sławił życie ziemiańskie i dworskie. Zbiór jego wierszy Światowa rozkosz ukazał się w 1606. Przypisuje mu się też autorstwo Summariusza wierszów, który składa się z ponad 300 utworów o zróżnicowanej formie i tematyce (w 1655 trzy najdłuższe z nich wydano pt. Philomachia). Przypuszcza się, że napisał ponadto Antipasty małżeńskie (1650), w których zawarł opowieść fantastyczno-przygodową o królewnie Banialuce (stąd przysłowie). Wykorzystywał nowele Boccaccia. Niemal cała spuścizna Hieronima Morsztyna dotarła do czasów współczesnych w postaci rozproszonych odpisów z XVII i XVIII wieku.
Życiorys
Pochodził z rodziny szlacheckiej (herb Leliwa). Ojcem Hieronima Morsztyna był bachmistrz (urzędnik górniczy), arianin z Wieliczki, Florian, syn Stanisława. Matką Hieronima była druga żona Floriana, Zuzanna Łaska, córka Jana a siostra stryjeczna Olbrychta Łaskiego, wojewody sieradzkiego. Miał też Hieronim kilka sióstr (Elżbietę, Jadwigę, Annę i Katarzynę). Był jednym z młodszych synów. Utraciwszy wcześnie rodziców, wychowany został przez wuja Samuela Łaskiego, sekretarza koronnego.
Ważniejsze utwory
- Theses filozofskie, utwór nieznany (za G. Korbutem)
- Zwierciadło statecznego i szalonego młodzieńca (tytuł odtworzony przez J. K. Gieysztora), wyd. z początkiem XVII w., wg J. K. Gieysztora w latach 1599-1603; wierszowaną dedykację do Samuela Łaskiego przedr. J. K. Gieysztor: Dział antykwarski. Nr 15: Katalog oddzielnych tomów, tytułów i kart dzieł dawnych i wyczerpanych, Warszawa 1896
- Światowa rozkosz, (Kraków) 1606 (edycja nieznana; dedykacja edycji późniejszych dat. 1606); wyd. następne: anonimowe Poznań 1622, drukarnia J. Rossowski; brak miejsca 1624; brak miejsca 1624 (u G. Korbuta: 1625), z przydaniem: Fortuna polska dzisiejsza; brak miejsca 1626 (edycja niepewna); Kraków 1630 (Estreicher: brak miejsca); przedr. J. I. Kraszewski Pomniki do historii obyczajów w Polsce z XVI i XVII w., Warszawa 1843; fragmenty przedr. S. Kot "Urok wsi i życia ziemiańskiego w poezji staropolskiej", Księga pamiątkowa na 75-lecie "Gazety Rolniczej", Warszawa 1938 i odb. Warszawa 1937, s. 48-51
- Antypasty małżeńskie, Kraków 1650, drukarnia F. Cezary (edycja anonimowa, wg G. Korbuta wyd. prawdopodobnie J. K. Dachnowski); wyd. następne: Kraków 1689, Kraków 1703, Kraków 1719, Kraków 1736; pt. Historie ucieszne o zacnej królewnie ze wschodnich krajów Banialuce... z przydatkami..., brak miejsca 1752; brak tytułu wydania XVIII w.; zawartość:
- Historia ucieszna o zacnej królewnie Bnialuce, wyd. osobne: przed 1650; także 1752; fragmenty przedr.: H. Juszyński Dykcjonarz poetów polskich, t. 1, Kraków 1820, s. 308-311; A. Waga przy wyd.: M. Cygański Myślistwo ptasze, Warszawa 1842, s. 282-289; W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVIII w., Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; (powieść wierszem, wg B. Gubrynowicza jest prawdopodobnie przeróbką noweli włoskiej opartej na ogólnoeuropejskim wątku baśniowym; zob. też J. Krzyżanowski "H. Morsztyna Banialuka", Sprawozdanie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Wydział I 1935
- Historia o Galezjusie, synu Demokryta, i Filidzie, córce Aristidesa, szlachty cypryjskiego królestwa, przedr. T. Kruszewska Historie świeże i niezwyczajne, Warszawa 1961; (powieść proza, jest przeróbką części pierwszej noweli V, 1 Dekameronu G. Boccaccia wg wersji łac. Filipa Beroalda, przerobiona wierszem przez S. S. Szemiota)
- O Przemysławie, książęciu Oświęcimskim, i o Cecyliej, małżonki jego, dziwnej stateczności, przedr.: L. Siemieński Mozaika. Powiastki i obrazki, Kraków 1853; także przedr. w książce Dzieła, Warszawa 1882 (tu mylnie jako utwór L. Siemieńskiego); przedr. T. Kruszewska Historie świeże i niezwyczajne, Warszawa 1961; (powieść prozą, przeróbka noweli o Gryzeldzie Boccaccia oparta na przekł. łacińskim F. Petrarki, przerobił ją T. Nargielewicz i S. S. Szemiot)
- Philomachia abo afektów gorącej miłości wyrażenie, Warszawa 1665, drukarnia P. Elert (wg G. Korbuta wydawcą był J. K. Dachnowski, autor wierszy do czytelnika, wymienionych przez Estreichera przy opisie edycji z 1689); wyd. następne: Warszawa 1685, Warszawa 1689; pt. Historie b. piękne, wyrażające w sobie afekty szczerej i serdecznej miłości, Kraków 1705; zawartość:
- Alfonsa książęcia, więźnia aragońskiego, i Orystelle krolewny kreteńskiej miłość śmiercią okrutną zapieczętowana (źródła noweli, wg B. Gubrynowicza, nieznane)
- Żałosny koniec dwojga ludzi kochających się w sobie, Zygismundy i Gwizdarda (przekł. noweli IV, 1 Dekameronu G. Boccaccia z wersji łac. Leonarda Bruni z Arrezo Aretina)
- Historia barzo piękna o Talezie krolewiczu lidyjskim a o Perepodzie krolewnie aragońskiej (źródła noweli, wg B. Gubrynowicza, nieznane)
- Summarius wierszów Morsztyna, niegdy poety polskiego, przepisany, rękopis biblioteki hr. Michałowskich – depozyt M. nr 7 Biblioteki AU w Krakowie, obecna sygn. PAN 2251 I t. 7 (wg M. Dynowskiej jest kopią tekstu wcześniejszego); poszczególne utwory w całości i fragmentach ogł. K. Mecherzyński "O poezjach H. Morsztyna...", Biblioteka Warszawska 1859, t. 2; M. Dynowska "Hieronim Morsztyn i jego rękopiśmienna spuścizna", Pamiętnik Literacki, rocznik 9 (1910); rocznik 10 (1911); podobiznę rękopisu podał J. Krzyżanowski Historia literatury polskiej, t. 1, Warszawa 1939, s. 248; także wyd. 2 Warszawa 1953; odpisy Summariusza..., rękopisy Biblioteki PAN w Krakowie nr 1273-1274; część wierszy Summariusza... odpisana pt. Fraszkorytmy albo zabawy pokojowe z ksiąg pewnego autora wyjęte..., rękopis Jana Smolika, Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, nr 606; kopia tamże: rękopis nr 315
- Wiersze w: J. T. Trembecki Wirydarz poetycki, t. 1-2, wyd. A. Brückner, Lwów 1910-1911
- Utwory drobne wyd. też: S. Kot "Urok wsi i życia ziemiańskiego w poezji staropolskiej", Księga pamiątkowa na 75-lecie "Gazety Rolniczej", Warszawa 1938; J. Tuwim Cztery wieki fraszki polskiej, Warszawa 1937; także wyd. 2 Warszawa 1957; por. Wiadomości Literackie 1936, nr 45
Przekłady
- Przekłady i przeróbki z: Auzoniusza, Horacego, Owidiusza, Petroniusza, Sannazara, Teokryta i in.; zob. Summariusz: K. Mecherzyński "O poezjach H. Morsztyna...", Biblioteka Warszawska 1859, t. 2
- zob. Antypasty małżeńskie..., Kraków 1650, drukarnia F. Cezary (edycja anonimowa)
- zob. Philomachia..., Warszawa 1665, drukarnia P. Elert (wg G. Korbuta wydawcą był J. K. Dachnowski)
Utwór o autorstwie niepewnym
- Kondycja szlachecka (wiersz), powst. ok. 1600, wyd. F. K. Nowakowski Iocoseria, Berlin 1840; także wyd. następne: Berlin 1849; W. A. Maciejowski Piśmiennictwo polskie, t. 3 dodatek, Warszawa 1852, s. 178, K. Mecherzyński "O poezjach H. Morsztyna...", Biblioteka Warszawska 1859, t. 2, s. 624-625 (fragm.); wyd. K. J. Turowski w: A. i P. Zbylitowscy "Niektóre poezje", Kraków 1860, Biblioteka Polska, zeszyty 14-15; R. Abicht "Życiorys A. Zbylitowskiego", Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. 10 (1904) i odb.; J. T. Trembecki Wirydarz poetycki, t. 1, Lwów 1910, s. 168-170, wyd. A. Brückner; S. Kot "Urok wsi i życia ziemiańskiego w poezji staropolskiej", Księga pamiątkowa na 75-lecie "Gazety Rolniczej", Warszawa 1938
Bibliografia
- Biografia Hieronima Morsztyna. [dostęp 2009-11-10].
- Drzewo genealogiczne Hieronima Morsztyna. [dostęp 2009-11-10].
- Anna Kochan. Niektóre problemy "Światowej Rozkoszy" Hieronima Morsztyna. „Prace Literackie”. XXXVI, 1998. Wrocław.
- Część bieżących informacji została sporządzona także na podstawie artykułów Radosława Grześkowiaka i Pauliny Buchwald-Pelcowej
- Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 534-537
O młodości Hieronima Morsztyna, pobieranych przez niego naukach i szkołach do których uczęszczał, wiemy niewiele. Jedynie wyznanie poety w dedykacji Zwierciadła informuje, że przez 3 lata dzięki pomocy wuja Samuela pobierał nauki w znanej szkole jezuickiej w Braniewie. Prawdopodobnie prowadził życie dworskie i ziemiańskie. Przebywał w różnych ziemiach Rzeczypospolitej: na dworze wojewody łęczyckiego, w Lublinie i Wilnie. Ożenił się z bliżej nieznaną Zofią. Przyjaźnił się z poetą Janem Gostomskim. zmarł przed rokiem 1645, wg M. Dynowskiej już w 1623.
Światowa Rozkosz współcześnie zyskała na popularności. Na urodę i oryginalność tego poematu składa się wiele elementów; są to przede wszystkim: język, barwność opisu świata, narracja i bogactwo znaczeń. Od pewnego czasu poemat ten zajmuje pozycję utworu otwierającego pewien typ poezji – poezję światowych rozkoszy. Liczne wydania z XVII wieku świadczą, iż utwór cieszył się popularnością. Później wznowień zaniechano i poemat został zapomniany.