kiek? : ile
Język litewski (lit. lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, wchodzących w skład języków bałtosłowiańskich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.
Literacka wersja języka litewskiego zaczęła się kształtować już od XVI w., kiedy to pojawiły się pierwsze dokumenty w tym języku. Były to przede wszystkim dokumenty o charakterze religijnym, np. "Katechizm" Martynasa Mažvydasa (uznawany za pierwszą książkę w języku litewskim).
a) wyrazy o znaczeniu abstrakcyjnym: drąsa - odwaga, grožis - piękno, šiluma - ciepło, nepriklausomybė - niezależność
System czasowników w języku litewskim jest bardzo rozbudowany i wyróżnia się wielością form - posiada aż trzynaście imiesłowów. Ponadto czasowniki dzielą się tak jak w polskim na dokonane oraz niedokonane, i jak wszystkie języki indoeuropejskie na przechodnie i nieprzechodnie.
Zachowane zostały też formy liczby podwójnej: mudu - my dwaj, mudvi- my dwie, judu, judvi - wy dwoje/dwie, juodu- oni oboje, jiedvi- one obie.
mažas - mažesnis - mažiausias maža - mažesnė - mažiausia žalias - žalesnis - žaliausias žalia - žalesnė - žaliausiaOprócz trzech podstawowych istnieje też stopień tworzony przyrostkami -ėlesnis, -ėlesnė. Formy tego stopnia wyrażają mniejsze natężenie cechy niż forma stopnia wyższego, ale większe niż stopnia równego.
Współczesny język litewski jest bardzo zróżnicowany pod względem dialektalnym, mimo stosunkowo niewielkiej liczby jego użytkowników zajmujących niezbyt duże terytorium. Wyróżnia się dwa główne zespoły dialektów: żmudzki (žemaičių tarmė) i auksztocki (aukštaičių tarmė). Główne różnice między tymi dialektami sprowadzają się do zjawisk z zakresu wokalizmu. Dodatkowo w dialekcie auksztockim wyróżnia się trzy wielkie zespoły gwarowe: wschodni, południowy i zachodni; każdy z nich obejmuje liczne podgwary, niekiedy znacznie różniące się między sobą.
ą ę į ų oznaczają dawne samogłoski nosowe, które obecnie wymawia się jako długie samogłoski ustne. Spółgłoski č š ž są odpowiednikami polskich cz, sz ż. Do końca XIX wieku zapisywano je jak po polsku, później wprowadzono obecne litery (zapożyczone z języka czeskiego). Samogłoski ū i y oznaczają długie u i i. Litera e to tzw. wąskie e (e siauroji) - oznacza dźwięk z grubsza pośredni między i a e. Natomiast litera ė jest wymawiana tak jak polskie e.
Rozróżnia się rzeczowniki pospolite i własne. Do nazw własnych należą: nazwy osobowe i miejscowe (imiona, nazwiska, imiona zwierząt i postaci mitycznych, nazwy obiektów geograficznych), nazwy planet i obiektów astronomicznych, nazwy epok (np. Renesansas - renesans, Klasicizmas - klasycyzm), nazwy świąt i nazwy formacji politycznych, organów prasy, marek produktów itp. W przeciwieństwie do języka polskiego nazwy mieszkańców (krajów, regionów, miejscowości) są w języku litewskim rzeczownikami pospolitymi, np. lietuvis, lietuvė (Litwin, Litwinka), lenkas, lenkė (Polak, Polka).
ne : nie
c) nazwy niektórych odcinków czasu: metai - rok, paryčiai - świt, jutrzenka
-ynas (rzeczowniki z tym przedrostkiem mają znaczenie skupiska rzeczy, przedmiotów) berž- as "brzoza" - beržynas "las brzozowy" knyg- a "książka" - knygynas "księgarnia" vynuog- ė "winogrono" - vynougynas "plantacja winogron, winnica" -ynė maud- ytis "kąpać się" - maudynė "kąpielisko" -inė pelen- ai "popiół" - peleninė "popielniczka" pinig- as "pięniądz" - piniginė "portfel" plyt- a "cegła" - plytinė "cegielnia" vaist- ai "leki" - vaistinė "apteka" -uma dyk- as "pusty" - dykuma "pustynia" saus- as "suchy" - sausuma "ląd" -ystė karal- ius "król" - karalystė "królestwo" vyskup- as "biskup" - vyskupystė "biskupostwo" -ykla kirp- ti "ścinać" - kirpykla "fryzjer" mok- yti "uczyć" - mokykla "szkoła" plau- ti "myć" - plovykla "myjnia" karal- ius "król" - karalystė "królestwo" vyskup- as "biskup" - vyskupystė "biskupostwo"Lietuviškai : po litewsku
W 1629 r. (niektórzy twierdzą, że pierwsze wydanie ukazało się już ok. 1620 r.) w Wilnie jezuita Konstanty Szyrwid wydał trójjęzyczny słownik polsko-łacińsko-litewski. Był to pierwszy słownik uwzględniający język litewski.
nesuprantu : nie rozumiem
Język litewski jest bardzo interesujący dla językoznawców, gdyż podobnie jak język łotewski, zachował wiele archaicznych cech indoeuropejskich. Pewien wpływ na ten język wywarły języki sąsiadujących narodów słowiańskich: język polski, język białoruski i język rosyjski, aczkolwiek w pierwszej połowie XX w., po odzyskaniu niepodległości przez Litwę można było zaobserwować tendencję do zastępowania slawizmów wyrazami rodzimymi.
Do zaimków dzierżawczych należą: manas, mana - mój(-a), tavas, tava - twój(-a), savas, sava - swój(-a), jo, jos - jego, jej, mūsų - nasz, jūsų - wasz, jų - ich. Zwykle w języku potocznym zamiast literackiego "manas" i "tavas" używa się skróconych form mano i tavo, np. Tai mano brolis ir mano sesuo- to mój brat i moja siostra.
mažas - mažesnis, maža - mažesnė mały - mniejszy, mała - mniejsza žalias - žalesnis, žalia - žalesnė zielony - zieleńszy, zielona - zieleńsza didis - didesnis, didi - didesnė wielki - większy, wielka - większa Forma stopnia najwyższegoStopień najwyższy jest tworzony za pomocą przyrostków -iausias (rodzaj męski) i -iausia (rodzaj żeński), np.:
prašau, prašom : proszę
lenkiškai : po polsku
Zdrobnienia litewskich przymiotników najczęściej tworzy się za pomocą przyrostków -utis (-utė- r.ż.), -ytis (-ytė), -ukas (-ukė), np. saldus - saldutis "słodziutki", plonas - plonytis "cieniutki", maža - mažulė "malutka".
mokyti "uczyć" - mokyk "ucz", mokykis "ucz się", mokykime- uczmy, mokykimes- uczmy się, mokykite - uczcie, mokykites - uczcie się.
Alfabet litewski składa się z 32 liter. Są to:
Najczęściej używanymi przyrostkami są:
Mano vardas... : Nazywam się...
Deklinacja INależą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego, które w mianowniku liczby pojedynczej mają końcówki -as, -ias, -is, -ys, np.:
Rzeczownik litewski może mieć rodzaj męski lub żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki.
W języku litewskim są trzy podstawowe stopnie przymiotników : równy, wyższy i najwyższy. Formy stopnia wyższego i najwyższego są tworzone regularnie od tematu formy w stopniu równym. W języku litewskim nie ma charakterystycznego dla języka polskiego i wielu innych języków supletywizmu form najczęściej używanych przymiotników, np.:
Według obliczeń językoznawców, ok. 3000 spośród współcześnie używanych rzeczowników litewskich to słowa bardzo archaiczne, bezpośrednie kontynuanty formacji prajęzyka indoeuropejskiego. Za odziedziczone z prajęzyka uważa się rzeczowniki z grupy słownictwa podstawowego, w tym nazwy części ciała człowieka (np. akis - oko, ausis - ucho, nosis - nos, dantis - ząb, pilvas - brzuch, širdis - serce), nazwy pokrewieństwa (moteris - kobieta, motina - matka, vyras - mężczyzna, brolis - brat), nazwy otaczającego środowiska (vanduo - woda, ugnis - ogień, laukas - pole, medis - drzewo, naktis - noc) oraz nazwy zwierząt i roślin (avis - owca, kvietys - pszenica, paršas - prosię... itd.).
kalnas - góra, vėjas - wiatr, elnias - jeleń, brolis - brat, arklys - końDo II deklinacji należą rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które w mianowniku l. poj. mają końcówki -a, -ia, -ė, np.:
laba diena : dzień dobry
akmuo - kamień, šuo - piesoraz dwa rzeczowniki rodzaju żeńskiego:
Rodzaj męski:
W języku litewskim nazwy wykonawców czynności oraz profesji, zawodów są tworzone przyrostkami przeważnie od tematu czasownika.
ale: šiaurė - północ (l.poj.)W litewskim języku literackim jest 7 przypadków:
Rzeczowniki litewskie dzielą się na rodzaje męski i żeński oraz odmieniają się przez przypadki i liczby.
lit. geras - geresnis pol. dobry - lepszy Forma stopnia wyższegoStopień wyższy jest tworzony przyrostkiem -esnis od przymiotników rodzaju męskiego i -esnė od przymiotników rodzaju żeńskiego, np.:
b) rzeczowniki oznaczające zbiorowość: augalija - roślinność, laivynas - flota, inteligentija - inteligencja, jaunimas - młodzież
W gwarach oraz szczątkowo w języku literackim zachowały się też przypadki przestrzenne:
W języku litewskim wyróżnia się trzy paradygmaty deklinacyjne przymiotników.
Odpowiada na pytanie Keli?, Kelios? - ile?, Kelintas?, Kelinta? - który (-a)?.
Do końca XVIII w. język litewski pozostawał językiem ludności wiejskiej, używanym w Kościele jako język pomocniczy. Podlegał on wielkim i nieustannym wpływom gwar białoruskich, później języka polskiego.
ačiū, dėkui : dziękuję
W języku litewskim wyróżnia się 5 deklinacji rzeczownikowych.
Jako osobny język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich zaczął się rozwijać w VII wieku n.e. Jako język pisany pojawił się dopiero w XVI wieku. Współczesna forma języka litewskiego ukształtowała się na przełomie XIX-XX wieku.
-tojas, -toja gydy- ti "leczyć" - gydytojas "lekarz", gydytoja "lekarka" moky- ti "uczyć" - mokytojas' "nauczyciel", mokytoja "nauczycielka" mokė- ti "płacić" - mokėtojas "płatnik", mokėtoja "płatniczka" -ėjas, -ėja glob- oti "opiekować się" - globėjas "opiekun", globėja "opiekunka" kirp- ti "strzyc" - kirpėjas "fryzjer", kirpėja "fryzjerka" -lys, -lė pirk- ti "kupować" - pirklys "kupiec" -ovas, -ovė vald- yti "władać" - valdovas "władca", valdovė "władczyni" -inys, -inė mok- yti "uczyć" - mokinys "uczeń", mokinė "uczennica" ting- ėti "lenić się" - tinginys "leń" -ikas, -ikė bėg- ti "biec" - bėgikas "biegacz", bėgikė "biegaczka" plauk- ti "pływać" - plaukikas "pływak", plaukikė "pływaczka" -ininkas, -ininkė (dadawane do tematów rzeczowników) darb- as "praca" - darbininkas "pracownik", darbininkė "pracowniczka" krepš- ys "kosz" - krepšininkas "koszykarz- sportowiec", krepšininkėDo najczęstszych przyrostków należą:
W formie grzecznościowej, zwracając się do osoby starszej lub z którą łączy nas niewielki stopień znajomości itp., używa się zaimka jūs w połączeniu z czasownikiem w liczbie mnogiej, np. Pone profesoriau, labai malonu Jūs matyti - Panie profesorze, bardzo miło Pana widzieć. Tę samą, grzecznościową funkcję, może pełnić również wyraz tamsta, będący skróconą formą zwrotu "tavo mylista" (wasza miłość), np. Seniai tamsta pas mus sveciavaisi - dawno Pan u nas nie gościł. Współcześnie jednak zwrot z tym wyrazem zaczyna być już odbierany trochę przestarzale, najczęściej więc używa się w tej funcji zaimka jūs.
Tabela koncówek rodzajowych przymiotników:
liepa - lipa, žinia - wieść, nowina, žolė - trawaNależą do niej rzeczowniki z końcówką -is, w większości rodzaju żeńskiego i kilka rodzaju męskiego, np.:
i innea) nazwy przedmiotów kilkuczęściowych: žirklės - nożyce, vartai - wrota, durys - drzwi, akiniai - okulary, marškiniai - koszula, kailiniai - kożuch
sesuo - siostra, duktė - córkaPrzymiotniki litewskie odmieniąją się przez przypadki, liczby i rodzaje.
Esu lenkas. (lenkė) : Jestem Polakiem. (Polką)
Kur yra ...? : Gdzie jest ...?
Šiandien labai šalta. - Dzisiaj było zimno. Ar tau čia nebaisu? - Czy ci tutaj nie strasznie?W języku litewskim istnieją również przymiotniki zaimkowe (įvardžiuatiniai būdvardžiai), powstałe jako złożenia przymiotników z zaimkami, np. gražus + jis (on) - gražusis "ten piękny", graži + ji (ona) - gražioji "ta piękna". Oczywiście nie wszystkie przymiotniki mogą być używane w formach zaimkowych, od przymiotników relacyjnych ani o rodzaju nijakim nie tworzy się ich.
atsiprašau : przepraszam
(ar) kalbate angliškai? : Mówi Pan/Pani po angielsku?
Współczesny język litewski usystematyzował w pracach z 1901 i 1919 roku litewski językoznawca Jonas Jablonskis. Za podstawę wziął on kowieńską gwarę auksztocką. Setki polskich wyrazów, występujące w piśmiennictwie starolitewskim, zostały usunięte z nowo utworzonego litewskiego języka literackiego.
Formy przymiotnikowe rodzaju nijakiego są tłumaczone na język polski jako przysłówki, jednak w języku litewskim nigdy przysłówków nie zastępują. Są używane m.in. w zdaniach bezpodmiotowych w funkcji orzecznika, np. :
nešti - nešu, neši, neša, nešame, nešate, neša "nieść"
taip : tak
Końcówki rodzaju żeńskiego mają też niektóre imiona osobowe i nazwiska mężczyzn. Odmieniają się wtedy jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, ale w związkach syntaktycznych wymagają uzgodnienia w rodzaju męskim.
e) nazwy stron świata: rytai - wschód, vakarai - zachód, pietūs - południe
b) nazwy niektórych substancji, materiałów, produktów spożywczych: klijai - klej, miltai - mąka, sultys - sok, dujos - gaz, dulkės - kurz, pelenai - popiół
d) większość świąt i uroczystości: Velykos - Wielkanoc, Joninės - dzień św. Jana, vestuvės - wesele, laidotuvės - pogrzeb, atostogos - urlop
Odmiana czasownika būti - być.
c) nazwy materiałów i substancji: actas - ocet, kava - kawa, betonas - beton, pienas - mleko,cukrus - cukier
Bezokoliczniki są zakończone na -ti. Końcówki koniugacyjne:
akis (r. ż.) - oko, dantis (r. m.) - ząb Deklinacja IVNależą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego z końcówkami -us, -ius, np.:
Do V deklinacji należą rzeczowniki z końcówką -uo rodzaju męskiego, np.:
np. tikėti - tikiu, tiki, tiki, tikime, tikite, tiki "wierzyć"