Język rosyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Język rosyjski (ros. русский язык: russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich, posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (według różnych źródeł) 250-300 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kirgistanie i na Białorusi, natomiast w Kazachstanie jest językiem oficjalnym oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

• północne (okająca i wymawiająca g jako g, np. nogá),
• południowe (akająca i wymawiająca g jako h, np. nahá),
• przejściowe (akająca i wymawiająca g jako g, np. nagá – oficjalna).

W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam nieco na znaczeniu ze względu na wyparcie ze szkół przez języki Europy Zachodniej (takie jak angielski czy niemiecki, jednak według badań Eurostatu to wciąż najpopularniejszy wśród języków obcych znanych Polakom), utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym oraz przez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego (kraje bałtyckie, Ukraina, Gruzja).

Alfabet

Język rosyjski zapisywany jest grażdanką, wprowadzoną przez Piotra Wielkiego uproszczoną wersją cyrylicy, następnie nieco uproszczonej w 1918. Od tego czasu składa się z 33 liter (jednak patrz niżej, co do litery ё).

Zobacz też

• język rosyjski na Ukrainie
• literatura rosyjska

• Akcent rosyjski
• ozali.org - słownik rosyjsko-polski i polsko-rosyjski
• Transkrypcja rosyjsko-polska - zasady PWN

Różne narzędzia

Znak akcentu jest rzadko stosowany na piśmie: w słownikach, niektórych podręcznikach języka rosyjskiego. Są stosunkowo rzadkie przykłady słów nie różniących się pisownią lecz posiadających różny sens i akcent: słowo "временная" w zależności od akcentu ma sens "tymczasowa" ("вре́менная") lub "temporalna" ("временна́я"); "самой красивой" będzie tłumaczone jak "samej pięknej" ("само́й красивой") lub "najbardziej pięknej" ("са́мой красивой").

Klasyfikacja

Rosyjski jest językiem słowiańskim należącym do rodziny indoeuropejskich.

• Alfabet rosyjski, drukowany, pisany, wymowa, transliteracja, transkrypcja Alfabet rosyjski, drukowany, pisany, wymowa, transliteracja, transkrypcja
• Polska transkrypcja/transliteracja on-line języka rosyjskiego
• Anglosaska transliteracja on-line języka rosyjskiego
• Rosyjska klawiatura fonetyczna – Darmowy sterownik rosyjskiej klawiatury fonetycznej dla Polaków dla Windows oraz MacOS. Ppo zainstalowaniu programu i przełączeniu na język rosyjski, w miejscu liter alfabetu łacińskiego pojawią się litery alfabetu rosyjskiego (np. a-а, b-б, c-ц).
• Rosyjska Akademia Nauk (ang. • ros.)

wschodniosłowiańskie staroruski † południowosłowiańskie wschodnie bułgarski • macedoński • cerkiewnosłowiański †* (staro-cerkiewno-słowiański †) odrębne dialekty
(mikrojęzyki) burgenlandzko-chorwacki • molizańsko-chorwacki • laski • podlaski • prekmurski • słowianoserbski • zachodniopoleski * Język prasłowiański nie jest językiem słowiańskim, lecz przodkiem wszystkich języków słowiańskich.

• grupy typu TorT (grupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których "T" oznacza dowolną spółgłoskę) przeszły w ToroT, a nie w TroT korva > korova > корова (korowa – pol. krowa < krova) melko > moloko > молоко (mołoko – pol. mleko < mleko)
  • grupy typu orT- rozwinęły się jak w grupie zachodniej olketь > loketь > локоть (łokot´ – pol. łokieć) ordlo > ralo > рало (rało – pol. radło < radlo)
• druga palatalizacja dotyczyła też grup typu kvě, gvě które dały grupy typu c´vě(цве – cwie), z´vě (зве – zwie) květъ > c´větъ > цвет (cwiet – pol. kwiat) gvězda > z´vězda > звезда (zwiezda – pol. gwiazda)
• połączenia tj, dj dały č, ž (ч, ж – cz, ż) zamiast c, dz vidją > vižą > вижу (wiżu – pol. widzę < vidz´ą)
• grupy tl, dl uprościły się do l (ł) mydlo > mylo > мыло (myło – pol. mydło)

Ponadto:

• okres staroruski (XI-XIV / XVI wiek), w którym powstała literatura ruska i następnie rozwijała się odmiennie w różnych częściach Rusi na skutek rozbicia dzielnicowego kraju. Największy wpływ na rozwój języka rosyjskiego wywarła północno-wschodnia część kraju (księstwa: Włodzimierskie, Suzdalskie, Rostowskie, Moskiewskie, Białojezierskie, Twerskie, Muromskie i inne).
• okres zjednoczeniowy (XVI-XVIII wiek), zwany również "okresem moskiewskim", w którym aspiracje zjednoczeniowe Księstwa Moskiewskiego doprowadziły do odbudowy ponadlokalnej, ogólnoruskiej literatury. W okresie tym zanikła literatura ruska w Wielkim Księstwie Litewskim, ustępując polskiemu językowi literackiemu.
• okres nowożytny (od przełomu XVIII i XIX wieku), w którym rosyjski język literacki się ostatecznie ukształtował.

Język rosyjski, podobnie jak większość języków europejskich, ulegał silnym wpływom innych języków. Były to kolejno: staronordyjski, staro-cerkiewno-słowiański, greka, tatarski, polski, niemiecki, francuski i ostatnio angielski.

Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz – do pewnego stopnia – odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewnosłowiański. Ten ostatni stanowił rozwinięcie i częściowo pokrywał się z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim używanym w rosyjskiej cerkwi ortodoksyjnej. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodniosłowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy – wschodniosłowiańska i cerkiewnosłowiańska – z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przykład: глава, głowa – szef; голова, głowa – część ciała. Również końcówki imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego typu -ущий (-uszczij – polskie -ący) jest śladem wpływów cerkiewnosłowiańskich. Gwarowa końcówka -учий (-uczij) jest wynikiem zwykłego dla języków wschodniosłowiańskich rozwoju grupy tj.

Wyróżnia się 3 grupy dialektów:

Litera ъ w latach 20. i 30. była zamieniana apostrofem. Obecnie taki sposób oddawania litery ъ można spotkać w rękopisach osób starszych.

• О nieakcentowane wymawia się jak /a/, np.: вода́ (woda) – /wa|da/, коро́ва (korowa) – /ka|rowə, пу́сто (pusto) – /|pustə/.
• Nieakcentowane е i я (oraz а po ч, щ) wymawia się pośrednio między /e/ i /i/ (/ɪ/), np. весна́ (wiesna) – /wi|sna/, пятно́ (piatno) – /pi|tno/, часы́ (czasy) – /czisy/.
• Rosyjskie miękkie s´, z´ są mniej miękkie od polskich ś, ź, brzmią trochę jak sj, zj w jednej głosce. Połączenia си, зи należy więc wymawiać możliwie twardo, jak w sinus, rozindyczyć.
• Ч, щ są zawsze miękkie. (Ж, ш, ц są zawsze twarde.) Brzmią jak polskie ć i ś. Щ można też wymawiać jako podwójne miękkie sz.
• Rosyjskie l jest zawsze miękkie. Brzmi pośrednio między l i j. Przy jego wymowie należy przybliżyć całą przednią i środkową część języka do podniebienia. Rosyjskie ли wymawiamy jak polskie li.
• Natomiast rosyjskie ł odpowiada polskiemu ł scenicznemu (Czyli jest bardziej podobne do l od polskiego potocznego ł, tzn. u niezgłoskotwórczego.) Przy jego wymowie należy trzymać prawie cały język nisko i tylko jego czubkiem dotykać do zębów. Zmiękczanie л jest więc w zasadzie regularne.
• W rosyjskim в pod bezdźwięcznych wymawiamy jak polskie w (a nie f). Твой należy więc wymawiać wyraźnie /twoj/.
• Połączenia -тся, -ться w zakończeniach czasowników zwrotnych wymawia się jak /-cca/.
• Г w końcówkach dopełniacza -ого, -его wymawia się jak polskie w, np. до́брого (dobrogo) – /|dobrawa/, дре́внего (driewniego) – /|dr´ewniwə/
• Wyrazy что, что́бы (czto, cztoby) wymawia się jak /szto/, /|sztoby/.

[ᵻ] można też zapisywać [ɨ̞]
[ᵿ] można też zapisywać [ʉ̞]

Język literacki

Historię rosyjskiego języka literackiego dzieli się umownie na trzy okresy:

Język rosyjski posiada swoich użytkowników w krajach, gdzie nie ma statusu oficjalnego. Są to: Ukraina, Stany Zjednoczone, Łotwa, Izrael, Uzbekistan, Brazylia, Mołdawia, Kanada, Estonia, Litwa, Niemcy, Azerbejdżan, Armenia, Turkmenistan, Tadżykistan, Grecja, Australia, Rumunia, Finlandia i Polska.

Związki językowe rosyjsko-polskie

Polski wpływ na język rosyjski został wywarty w okresie od XV do XVII wieku, kiedy język polski był jednym z głównych źródeł wyrazów europejskich i kiedy był popularny wśród inteligencji rosyjskiej. (Poprzez język rosyjski polskie wyrazy weszły również i do języka bułgarskiego). Przykładem jest wyraz Венгрия, od polskiego Węgry. W okresie tym są również widoczne wpływy ruskie na polszczyznę. Stosunkowo silny wpływ na język polski wywarł język rosyjski w okresie od XVIII do XX wieku. W czasach PRL z języka rosyjskiego została zaczerpnięta np. terminologia z zakresu kosmonautyki.

• ždž > zż vyjěždžatь > выезжать (wyjezżat´ – pol. wyjeżdżać – ždž < zdj) moždžьčьkъ > мозжечок (mozżeczok – pol. móżdżek ("móżdżeczek") – ždž < zg´)
• Brak prelabializacji ą. Np.: ąglь > уголь (ugol – pol. węgiel < vąglь)
• Zmiękczenie spółgłosek przed samogłoskami szeregu przedniego: i, ь, e, ę, ě zaszło konsekwentnie, jak w polskim. Np.: sę > ся (sia – pol. się)
• Przegłos lechicki oczywiście nie zaszedł. Za to akcentowane ´e przeszło zwykle w ´o (nie dotyczy jaci) Np.: nesą > несу́ (nie|su – pol. niosę) nesešь > несёш (nie|siosz – pol. niesiesz) pьsъ > пёс (pios – pol. pies) čr´nъjь > чёрный (|czornyj – pol. czarny) ale bělъjь > бе́лый (|biełyj – pol. biały)

vr´ba > ве́рба (|wierba – pol. wierzba)

• Zanik jerów słabych i przemiana mocnych (twardy w o, miękki w e). Np.: dьnь > день (dień – pol. dzień) sъnъ > сон (son – pol. sen)
  • Nie pojawiło się e po twardej, więc э to rzadka litera. Nawet w najnowszych zapożyczeniach e zmiękcza. Np.: веб сайт (wieb sajt – ang web site /ueb sajt/ – strona WWW)
• Nie ma śladów długich samogłosek: bogъ > бог (bog – pol. bóg)
  • Grupy typu ojo ulegały ściąganiu rzadziej, niż w polskim:
  dobraja > добрая (dobraja – pol. dobra)
  • W szczególności grupy typu oje dały o, a nie e:
  starajego > старого (starogo – pol. starego)
• Zanik nosowości (denazalizacja): ą > u, ę > ä > a dąbъ > дуб (dub – pol. dąb) tęžьkъjь > тяжкий (tiażkij – pol. ciężki)
• Rozwój sonantów był raczej prosty.
  • r > or trgъ > торг (torg – pol. targ)
  • r´ > ´er zr´no > зерно (zierno – pol. ziarno)
  • l, l´ > oł dl´gъjь > долгий (dołgij – pol. długi) plkъ > полк (połk – pol. pułk)f vl´kъ > волк (wołk – pol. wilk)
    • Grupy ir przetrwały vytirati > вытирать (wytirat´ – pol. wycierać)
• Proces analogiczny do czwartej palatalizacji ky, gy, xy > ki, gi, chi. Np.: muxy > мухи (muchi – pol. muchy) maky > маки (maki – pol. maki)
  • W deklinacji druga palatalizacja się cofnęła.
  mus´ě > мухе (muchie – pol. (o) musze) mac´ě > маке (makie – pol. (o) maku) ale c´ělъjь > целый (cełyj – pol. cały)
• Wzmocnienie i przejście miękkości nie zaszło gostь > гость (gost´ – pol. gość)
• Zanik miękkości
  • š, ž, c´, (d)z´ straciły miekkość (proces nieuwzględniony w pisowni, ale w transkrypcji już tak, nie dotyczy č) šiti > шить (szyt´ – pol. szyć)
  • inne tylko czasem przed spółgłoskami goląbь > голубь (gołub´ – pol. gołąb) pьsa > пса (psa – pol. psa)
• ji > i (przynajmniej w pisowni i wymowie starannej) dojiti > доить (doit´ – pol. doić) jixъ > их (ich – pol. ich)
• l > ł (przedniojęzykowo-zębowe – w zasadzie wymowa prasłowiańskiego twardego l, brak wałczenia) lodъka > лодка (łodka – pol. łódka /uutka/)

Zachował się akcent ruchomy.

Litera ё jest używana rzadko, z reguły w słownikach, książkach dla dzieci, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych, albo kiedy trzeba rozróżnić sens: все – всё (wszyscy – wszystko), небо – нёбо (niebo – podniebienie). Zazwyczaj zapisywana jest jako е (np. Алла Пугачёва jest zapisywana jako Алла Пугачева). W treści artykułów rosyjskiej Wikipedii litera ё jest zawsze używana.

Jeśli wziąć pod uwagę język mówiony, najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński, również należące do grupy języków wschodniosłowiańskich.

Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797. Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i, iżyca, fita, omega, zieło, ksi, psi, dwa jusy i jać.

W języku rosyjskim nazwy sportów zaczerpnięte są z angielskiego, np. баскетбол (baskietboł) – piłka koszykowa. Piłka po rosyjsku to z kolei мяч (miacz) (porównaj czeskie míč). Nazwy miesięcy pochodzą wprost z łaciny, np. январь (janwar´) – styczeń.

Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski

Transkrypcja:
Sposób konwersji pisma. Polega na przybliżonym, możliwie wiernym zastąpieniu dźwięków mowy oznaczanych za pomocą jednego alfabetu znakami innego alfabetu.

Powstanie i rozwój

Język rosyjski powstał z języka prasłowiańskiego. Poniżej przedstawiono historię języka rosyjskiego w porównaniu z historią języka polskiego (zastosowano transkrypcję):

Wymowa

Pewne cechy rosyjskiej wymowy nie są uwzględnione w transkrypcji.

Język rosyjski należy do grupy wschodniej, z czym wiążą się już pewne różnice: