W partiach komunistycznych kładziono duży nacisk na bezwzględną dyscyplinę wobec celów formułowanych przez elitarnych i kadrowych przywódców. W partiach – zależnie od kraju – dopuszczano w różnym stopniu wewnątrzpartyjną dyskusję, jednak zabroniona była krytyka partii na zewnątrz. Po dojściu do władzy, partia komunistyczna stawała się jednolita z aparatem państwowym. Na ogół szybko zatracała swoją ideowość i stawała się często tylko środkiem do podniesienia statusu społecznego osób z kręgu partii. Proces taki miał miejsce po dojściu do władzy Józefa Stalina, gdy radziecka partia komunistyczna uległa zupełnej ideowej degeneracji, całkowicie zlikwidowana została demokracja wewnątrzpartyjna, a obywatele kraju poddani terrorowi. Zastosowany tam autorytarny model sprawowania władzy, został również przeniesiony do Międzynarodówki, z fatalnymi skutkami. Z tego powodu w 1938 roku została utworzona przez Lwa Trockiego IV Międzynarodówka której celem była walka z kapitalizmem, jak i ze stalinizmem i faszyzmem.
Lista krajów, w których, partie nazywane komunistycznymi sprawowały władzę, wraz z krótką statystyką śmiertelnych ofiar terroru i głodu (według Czarnej księgi komunizmu):
Komunizm oparty jest na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu jest promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważają, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te są ich zdaniem za szkodliwe i prowadzą do konfliktów.
W XX wieku ideologia komunizmu, a dokładniej marksizmu, została przez Włodzimierza Lenina połączona z autorytaryzmem i gospodarką centralnie planowaną, a w efekcie powstał ustrój określany jako bolszewizm, a później marksizm-leninizm. Ten zaś stał się ideologiczną podstawą państwa i partii bolszewickiej.
W lipcu 1921 Armia Czerwona pod pretekstem pomocy komunistom Suche Batora zajęła Mongolię Zewnętrzną rozbijając wojska Ungerna i mongolskie. Ustanowiony został rząd komunistyczny, jednak zachowano ustrój teokratyczny i władzę Bogda Chana, dopiero po jego śmierci w 1924, proklamowano utworzenie Mongolskiej Republiki Ludowej.
Komuniści jako sposób osiągnięcia swych celów równości i sprawiedliwości wskazują na rewolucję oraz "obalenie przemocą całego dotychczasowego ustroju społecznego", a także wprowadzenie opartego na tej ideologii systemu rządów, do czasu osiągnięcia stadium komunizmu ma trwać przejściowy ustrój określany mianem dyktatury proletariatu. Komunizm miałby doprowadzić do zjednoczenia świata oraz likwidacji ubóstwa. W praktyce stał się podstawą ideologiczną wielu systemów totalitarnych.
Rządy partii określanych jako komunistyczne były jedną z przyczyn zacofania gospodarczego wielu państw świata. Po wyczerpaniu łatwo dostępnych zasobów i wskutek narastania zjawisk biernego oporu oraz korupcji, nastąpiła faza utraty atrakcyjności ideologicznej i praktycznej. Pojawiły się zorganizowane ruchy emancypacyjne ("Solidarność").
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.):
W całym okresie od początków ideologii zwolennicy i działacze komunistyczni byli poddawani represjom w większości krajów świata. Jedno z najostrzejszych praw antykomunistycznych istniało w USA w okresie tzw. czerwonej paniki - do tej pory w Oklahomie za używanie symboliki komunistycznej bądź anarchistycznej grozi kara więzienia do 10 lat i grzywny 1 tys. dolarów. Prześladowaniem objęto także komunistów w przedwojennej Polsce. Jednym z bardziej znanych przypadków jest zamordowanie Henryka Gradowskiego który został zastrzelony przez policje polityczną podczas próby ucieczki (znaleziono u niego komunistyczne książki). Drugą z bardziej rozpoznawalnych ofiar jest Stanisław Kuleszyński, będący członkiem przedrewolucyjnej PPS-Lewica; zmarł w wyniku tortur w końcu 1919 roku w mińskim więzieniu. Restrykcje wobec komunistów w większości demokratycznych państw europejskich ograniczyły się po I Wojnie Światowej. Do kolejnych represji doszło w krajach faszystowskich lub reżimach autorytarnych (Bułgaria, Węgry, Rumunia). Większość działaczy KPD zmarło w obozach koncentracyjnych, w 1944 roku w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie na bezpośredni rozkaz Adolfa Hitlera został zamordowany przedwojenny przywódca KPD Ernst Thälmann. W ZSRR doszło do czystki w partii komunistycznej, oraz masowych morderstw na zwolennikach trockizmu według Normana Daviesa to Stalin zabił największą ilość zwolenników komunizmu w historii. W 1938 roku rozwiązano KPP a większość czołowych działaczy została zamordowana z rozkazu Stalina.
Po upadku realnego socjalizmu w początkach lat 90. XX wieku, część ugrupowań komunistycznych przekształciła się w ruchy lub partie o charakterze socjaldemokratycznym.
Komunizm był głównym celem rewolucji proletariackiej, której rezultatem miało być państwo bez aparatu przymusu, bez alienacji pracy, zbudowane na zasadzie "od każdego według jego zdolności, każdemu według potrzeb" oraz pełna równość społeczna. W rzeczywistości komunizm nigdy nie został w pełni zrealizowany, choć potocznie określa się systemy mianem komunistycznych. Kierownictwo partii w wielu krajach jako odpowiedź na kontrrewolucje, opór społeczny, represje oraz prześladowania przed rewolucją doprowadziło do wprowadzenia trwałych lub przejściowych rządów terroru, a w niektórych przypadkach do ludobójstwa, szczególnie w odniesieniu do przeciwników politycznych (prawicy) i wyższych warstw społecznych (burżuazji). Oficjalnie w państwach tych panowała "dyktatura proletariatu", a celem polityki partii rządzących było wprowadzenie pełnej współwłasności środków produkcji i tym samym pełna wolność od wyzysku.
W Kambodży władze przejęli Czerwoni Khmerzy, dowodzeni przez Pol Pota, jednak wprowadzili oni reżim, który pochłonął ponad 2 miliony ofiar i wywołali konflikt z komunistycznym Wietnamem, który skończył się obaleniem rządów Czerwonych Khmerów przez wietnamski Vietcong.
Komunizm opiera się na systemie poglądów głoszących program całkowitego zniesienia ucisku i wyzysku społecznego, postulujący powszechność, równość i sprawiedliwość społeczną oraz zbudowanie społeczeństwa bezklasowego opartego na społecznej kontroli gospodarki, własności środków produkcji i sprawiedliwym podziale dóbr. Były to przesłanki realizacji zasad równości we wszystkich dziedzinach życia społecznego.
Po śmierci Lenina ruch komunistyczny uległ rozłamowi, w wyniku którego powstał stalinizm po dojściu do władzy w ZSRR Józefa Stalina, którego cechował masowy terror połączony z nieograniczoną władzą Stalina; tak zrodził się totalitaryzm radziecki, opozycją wobec którego był trockizm.
Twórców koncepcji komunistycznych można podzielić na dwa nurty:
Głoszenie poglądów politycznych odwołujących się do totalitarnych metod stalinizmu i realnego socjalizmu w Polsce jest zakazane z mocy prawa, regulują to: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483):
Kolejnym państwem dążącym do komunizmu była utworzona po rewolucji w Chinach w 1949 roku Chińska Republika Ludowa.
Obecnie istnieje pięć państw, w których władzę sprawują partie odwołujące się do idei realnego socjalizmu lub komunizmu; są to Korea Północna, Kuba, Wietnam, Laos oraz kontynentalne Chiny. W Chinach po śmierci Mao Zedonga zaczęły być wprowadzane kapitalistyczne reformy przy zachowaniu monopolu władzy partii komunistycznej oraz strony ideologicznej. Podobnie sytuacja wygląda w dzisiejszym Wietnamie i Laosie, w których władze sprawują nadal partie komunistyczne, mimo to ciągle są tam wprowadzane kapitalistyczne reformy. Występuje także podział współczesnych partii komunistycznych na eurokomunistyczne i konserwatywne. Z partii nastawionych konserwatywnie największe poparcie w Europie ma Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej, która jest postrzegana jako główna siła opozycyjna wobec Jednej Rosji.
Według oficjalnej, komunistycznej ideologii, komunizm ma być najwyższym stadium systemu socjalistycznego, jednak nigdy nie został w pełni zrealizowany. W języku potocznym komunizm to ustrój społeczny w państwach rządzonych przez partie powołujące się na idee komunizmu. W tych krajach funkcjonowała nazwa realny socjalizm, wprowadzona w latach 70. XX wieku w ZSRR.
Liczoną w powyższy sposób całkowitą ilość ofiar komunizmu można by oszacować na 100 milionów ludzi.
Te cechy rozwoju decydowały o poparciu realnego socjalizmu przez niektóre grupy społeczne, które odnosiły korzyści ze zmian, i na nie powoływały się aprobujące komunizm środowiska poza granicami krajów komunistycznych.
Komunizm (łac. communis – wspólny, powszechny) – radykalny, lewicowy system ideologiczny, wywodzący się z socjalizmu, postulujący uspołecznienie własności prywatnej, głównie środków produkcji oraz nastawienie gospodarki na zaspokojenie potrzeb obywateli. Komuniści jako końcowy efekt swojej rewolucji postulują zbudowanie na zasadzie "od każdego według jego zdolności, każdemu według potrzeb" egalitarnego społeczeństwa i państwa bez aparatu przymusu, które miałoby z czasem zanikać wraz z podziałami klasowymi.
Gospodarka przeżywała coraz poważniejsze trudności, opierając się w znacznym stopniu na zagranicznych pożyczkach. Było to przyczyną znalezienia się ustroju realnego socjalizmu w fazie stagnacji i przewlekłego kryzysu, a w konsekwencji upadku w latach 1989–1992 w większości państw. Konsekwencją było znaczące zapóźnienie gospodarcze i społeczne oraz spore zadłużenie (w PRL wyniosło ono prawie 50 mld USD w 1990 roku).
Przejęcie władzy przez komunistów miało także miejsce w Wietnamie, w wyniku wojny pomiędzy władzami komunistycznymi z Północy i proamerykańskimi z Południa. Wojna w Wietnamie spowodowała w Laosie przejęcie władzy przez komunistów.
Aleksander Sołżenicyn w książce Archipelag GUŁag szacuje, że w samych obozach pracy (Gułagach) w ZSRR uśmiercono od początku rewolucji do roku 1956 ok. 60 milionów ludzi. Jeszcze inne są szacunki historyka Roberta Conquesta, który w książce Wielki Terror podaje liczbę 42 milionów ludzi, którzy zginęli bezpośrednio w obozach oraz trudną do oszacowania (od 10 do nawet 30 milionów) liczbę ludzi, którzy nie zmarli w samych obozach, lecz w trakcie transportu, oraz na skutek chorób i wycieńczenia już po wypuszczeniu z obozów. Taka rozbieżność liczb ofiar komunizmu według środowisk lewicowych, a w szczególności komunistycznych, jest tylko dowodem na to, że liczby te są całkowicie zmyślone i według nich nie mają nic wspólnego z rzeczywistością.
W 1917 po rewolucji październikowej powstało pierwsze na świecie państwo powszechnie uznawane za "socjalistyczne" – ZSRR.
W praktyce państw rządzonych przez partie komunistyczne i robotnicze występował (i w niektórych krajach nadal trwa) ustrój nazywany od lat 70. XX wieku, stworzonym w ZSRR propagandowym określeniem realnym socjalizmem (który zastąpił wcześniej stosowane określenie dyktatura proletariatu). Od lat 70-tych socjologowie prognozowali upadek komunizmu na gruncie dwóch teorii - geopolitycznej i materializmu historycznego.
ZSRR (Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich 1922–1991) – pierwsze państwo dążące do komunizmu, podporządkowywało sobie po II wojnie światowej partie komunistyczne w innych krajach i wiele z nich, niezależnie od woli swych członków, stawało się elementem polityki zagranicznej ZSRR (RWPG – Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, Układ Warszawski).
Jeszcze krytyczniej wypowiadały się środowiska radykalnie lewicowe i komunistyczne o książce Czarna księga komunizmu, zarzucając jej otwarte fałszowanie historii, a nawet całkowite zakłamanie w doraźnych celach politycznych, sztuczne spłycanie wydarzeń oraz zestawianie ze sobą narodowego socjalizmu i komunizmu oraz zrównanie stalinizmu z komunizmem. Do najbardziej znanych krytyków "Czarnej Księgi Komunizmu" i "Archipelagu Gułag" należy członek szwedzkiej partii komunistycznej Mario Sousa, który w swej pracy "Kłamstwa o historii ZSRR" neguje liczbę ofiar komunizmu oraz oskarża autorów książek o inspirację przez Hitlera.
Obrońcy komunizmu podkreślają, że większość ofiar to ofiary totalitaryzmu (który według nich był wypaczeniem ideologii i równości w niej głoszonej) stalinowskiego ZSRR (20 mln) i komunistycznych Chin (60-65 mln), które przed rewolucją były krajami zacofanymi, gdzie także panowała bieda, analfabetyzm i ludzie umierali z głodu.
Rządy partii komunistycznych lub robotniczych zgodnie z postulatami Marksa (dyktatura proletariatu, likwidacja burżuazji jako klasy, nieuchronność rewolucji, przymus pracy, konfiskata własności "buntowników", wywłaszczenie) realizowano metodami przymusu. Wobec sprzeciwu różnych grup społecznych stosowano terror o różnej dynamice i stopniu nasilenia, przy równoczesnym odcięciu kontaktów i swobody wymiany ze światem zewnętrznym. Ustrój komunistyczny (określany także jako ustrój tzw. realnego socjalizmu), zarówno w fazie rozwoju oraz apogeum funkcjonowania, charakteryzowały:
Druga Międzynarodówka i IV Międzynarodówka (trockiści) zakazała swoim członkom wstępowania do wolnomularstwa uważając, że jest ono związane z warstwami posiadającymi. Loże nie mogły działać oficjalnie w krajach bloku wschodniego. Wyjątek stanowi tutaj Kuba. Jednak w zachodniej Europie zdarzali się wśród komunistów masoni, zwłaszcza w PCF, Gilles Marcel Cachin redaktor naczelny pisma tej partii (L'Humanité – pl. Ludzkość) był masonem. Wiele partii komunistycznych i socjalistycznych wydało własne zakazy przystępowania do lóż swoim członkom. Karol Marks i Fryderyk Engels zachęcali robotników do czytania dzieł masona Voltaire'a, był on także jednym z najwyżej cenionych filozofów w Związku Radzieckim. W rozdziale dziesiątym tomu III Kapitału Karol Marks porównuje solidarność kapitalistów w wyzyskiwaniu klasy robotniczej do solidarności masonów. Eugène Pottier (autor socjalistycznej Międzynarodówki) był masonem i jego pieśń była od 1917 do 1944 roku hymnem Rosji Sowieckiej i Związku Sowieckiego. Wielu masonów było jednak kapitalistami, wielkimi przedsiębiorcami itd. Należy przede wszystkim odróżnić stosunek do lewicy masonerii z krajów łacińskich od masonerii z krajów anglosaskich, gdyż masoneria łacińska (np. Wielki Wschód Francji) była bardzo antyklerykalna, często rewolucyjna, podczas gdy masoneria anglosaska, która nie uznaje łacińskiej za prawdziwą, zrzeszała przede wszystkim arystokratów i protestanckich mieszczan. Naziści przypisywali masonerii i komunizmowi źródła w judaizmie.
Stalinizm został zmodyfikowany przez Mao Zedonga (maoizm) i stał się oficjalną ideologią komunistycznych Chin.
Można zauważyć pewne analogie między ideami komunizmu a filozofią Platona. Idee równości i wspólnoty zyskały na znaczeniu w okresie rewolucji francuskiej 1789-1799. Idee te były następnie rozwijane przez utopijnych socjalistów, jak Henri de Saint-Simon i Charles Fourier. Duży wpływ na rozwój ideologii komunistycznej miał wzrost uprzemysłowienia i przemiany społeczne z tym związane. Odrębnego znaczenia nabrały one w ideologii marksistowskiej.
Organizacje typu Komunistyczna Partia Polski mogą legalnie działać, gdyż w swoim programie nie odwołują się one do wskazanych w konstytucji totalitarnych praktyk, wodzowskiego modelu państwa, terroru itp., ale jedynie do haseł uspołecznienia środków produkcji, kontroli robotniczej itp., które same w sobie nie zawierają treści propagującej totalitaryzm.
Ruchy komunistyczne były bezwzględnie zwalczane w Ameryce Łacińskiej - prezydent Brazylii Getulio Vargas nakazał nawet wysłanie żony Luisa Carlosa Prestesa (lidera komunistów), Olgi Benario, jako prezent do hitlerowskich Niemiec, gdyż była Żydówką. W Gwatemali, pod pretekstem walki z komunizmem CIA, obaliło prezydenta kraju, pułkownika Jacoba Arbenz Guzmána. Jest on uważany za najbardziej demokratycznego i reformistycznego przywódcę Gwatemali do zakończenia zimnej wojny. Bezpośrednim impulsem do zamachu stanu było wydanie dekretu likwidującego niewolnictwo i pańszczyznę oraz wprowadzenie prawa konfiskaty odłogów (tylko za wykupem). Pułkownik naraził się także Stanom Zjednoczonym konfiskatą blisko połowy odłogów Unitet Fruit - 83 tysięcy hektarów. United Fruit czerpało w Gwatemali zyski bliskie 66 milionów dolarów, do porównanie 75 procent mieszkańców kraju nie stać było na buty. 17 czerwca 1954 roku rozpoczęto zbrojną inwazję na Gwatemalę, na czele której stał pułkownik Carlos Castillo Armas, który uchylał się od czteroletniego wyroku więzienia. Za pieniądze amerykańskie (6 milionów dolarów) zorganizował armię liczącą 600 ludzi, głównie więźniów z Kolumbii, handlarzy narkotyków z Portoryko i handlarzy niewolników z Brazylii. Po zajęciu kraju zabito większość przywódców gwatemalskiej partii komunistycznej i liderów związków zawodowych. Po przejęciu władzy nowy prezydent powołał terrorystyczny Narodowy Komitet Obrony Przed Komunizmem i odtworzył zlikwidowany wcześniej aparat tajnej policji. Pod dalszymi pretekstami walki z komunizmem zorganizowano potężny aparat (30 tysięcy ludzi). Kolejnym przywódcą Gwatemali został Miguel Ydígoras Fuentes; co ciekawe został zmuszony do rezygnacji, gdyż stwierdzono, że był komunistą - rzeczywistości pod jego rządami tysiące osób zginęło, będąc podejrzanym o komunizm.
Obecnie istniejące partie komunistyczne na ogół jednoznacznie odrzucają radziecki (stalinowski) system sprawowania władzy (oprócz Komunistycznej Partii Federacji Rosyjskiej), i głosząc powrót do marksizmu, nawołują do zwiększenia demokracji (większego udziału obywateli w życiu państwa – tzw. rady robotnicze) i swobód społecznych. Jednocześnie chwalą niektóre z praktyk realnego socjalizmu – powszechność zatrudnienia, wysokie świadczenia socjalne dla obywateli, brak rażących nierówności społecznych. W Polsce partia komunistyczna ma znikome znaczenie, jednak na zachodzie Europy rola partii i organizacji komunistycznych jest większa – w Hiszpanii, Grecji, Francji i Portugalii komuniści są obecni w parlamencie, do niedawna było tak również we Włoszech (choć ostatnio jest widoczny wyraźny wzrost poparcia dla komunistów). Partie komunistyczne mają także reprezentację parlamentarną w krajach byłego Związku Radzieckiego: Łotwie, Białorusi, Rosji, Ukrainie, Mołdawii, Osetii Południowej, Kirgistanie, Azerbejdżanie, Tadżykistanie. Nie odgrywają natomiast większej roli jednie w Litwie, Estonii, Turkmenistanie, Kazachstanie i Uzbekistanie. Oprócz tego partie komunistyczne odgrywają ważna rolę w Syrii, Brazylii, Japonii, Nepalu, Indiach, Czechach i Bułgarii oraz w wielu krajach trzeciego świata. Od niedawna jest odnotowane spory wzrost poparcia dla partii eurokomunistycznych szczególnie na zachodzie Europy oraz w Japonii. .
Istniały również inne nurty komunizmu, np.luksemburgizm, który krytykował autorytaryzm Lenina i niedemokratyczny charakter władzy bolszewików.
Późniejszą formą organizacyjną były partie komunistyczne, których celem było zdobycie władzy drogą rewolucyjną. Odrzucały one tradycyjne parlamentarne metody działania, uważając je za nieskuteczne (komuniści argumentowali, iż w ramach systemu kapitalistycznego nie można przeprowadzić trwałych prospołecznych zmian). Komuniści zrzeszyli się w III Międzynarodówce, która przejęła zasady organizacji bolszewików.
Ruch komunistyczny oddzielił się od ruchu socjalistycznego na przełomie XIX i XX wieku, uważając dotychczasowe metody działania za nieskuteczne, a liderów partii socjalistycznych – za niejednokrotnie zdradzających swoje deklarowane ideały. Komuniści stawiali szczególny nacisk na międzynarodową współpracę proletariatu jako organizację walki z kapitalizmem i imperializmem który określali jako najwyższe stadium systemu kapitalistycznego i największe zagrożenie dla ruchu robotniczego.
Pierwszą międzynarodową organizacją skupiającą ludzi o poglądach komunistycznych i radykalnie lewicowych była I Międzynarodówka powstała w 1864 roku jednak z powodu konfliktów między marksistami a anarchistami została rozwiązana w 1876 roku a na jej miejsce została założona przez marksistów w 1889 roku II Międzynarodówka która po zakończeniu I wojny światowej podzieliła się na dwa nurty:
Część historyków zarzucała Courtoisowi, autorowi książki, nie tylko zawyżenie statystyk ofiar komunizmu, ale i równoległe zaniżenie liczby ofiar narodowego socjalizmu, przez co wielu zarzucało mu poglądy neofaszystowskie.
Obecnie na maoizmie bazują ruchy komunistyczne krajów trzeciego świata.
Ustrój komunistyczny – jako ustrój bezklasowy, uwolniony od instytucji państwa, najwyższe stadium rozwoju społeczeństwa socjalistycznego – nigdzie nie został zrealizowany. Był natomiast uznawany za cel, do którego miały dążyć społeczeństwa socjalistyczne.
Po wojnie koreańskiej pomiędzy komunistami z Północy a władzami Południa, wspieranymi przez USA, Korea podzieliła się na dwa państwa Koreę Północną rządzoną przez komunistów i Koreę Południową.
Na Kubie w 1959 roku po obaleniu proamerykańskiego reżimu rządu Fulgencio Batisty władzę przejęli komuniści z Fidelem Castro na czele. Głównym bohaterem rewolucji kubańskiej był Ernesto Che Guevara który po zwycięskiej rewolucji na Kubie kontynuował walkę z kapitalizmem w innych krajach Afryki i Ameryki Łacińskiej, jednak rewolucja powiodła się jedynie w Angoli, a w roku 1968 podczas nieudanej rewolucji w Boliwii Guevara został namierzony przez agentów CIA i zabity 9 października 1968.
Ustrój realnego socjalizmu ukształtował się wyłącznie w państwach, w których partie komunistyczne zdobyły władzę. Charakteryzował się dominacją partii we wszystkich sferach życia publicznego, które zawładnęły ustawodawstwem, prawem, a nawet życiem prywatnym obywateli; sprawowały monopol w zakresie ideologii i upaństwowionej gospodarki.