Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny niedźwiedziowatych. Sierść niedźwiedzia brunatnego jest, jak sama nazwa wskazuje, ciemnobrązowa, choć niektóre jego podgatunki mogą mieć futro jaśniejsze. Niedźwiedź jest potężnie umięśniony i bardzo silny. W pozycji wyprostowanej mierzy – w zależności od płci – od 1,8 m do 3 m. Waga poszczególnych osobników waha się od 200 do 800 kg. Niedźwiedzica wydaje na świat co dwa lata dwoje-troje niedźwiadków. Ciąża trwa około 8 miesięcy. Poród następuje zwykle między grudniem a lutym. Niedźwiedź żyje średnio 20-25 lat. W niewoli jednak może osiągnąć wiek 40 lat. Jest wszystkożerny: żywi się nasionami, grzybami, dżdżownicami, ślimakami, jajami ptaków, chętnie zjada miód, poluje także na zwierzynę leśną, łowi też ryby. Żyje w puszczach, w tajdze, w zalesionych rejonach górzystych. Zamieszkuje Azję, Europę Północną i Amerykę Północną. Obecnie żyje na świecie około 200 tysięcy niedźwiedzi brunatnych.
Jedzący łososia
Niedźwiedź oswaja się łatwo, aczkolwiek nawet obłaskawiony bywa niebezpieczny nawet dla swoich opiekunów. W XVI- i XVII-wiecznej Rzeczypospolitej organizowano szkoły dla niedźwiedzi, takie jak na przykład Akademia Smorgońska. Szkolono je w celu zapewnienia rozrywki tłumom podczas różnorakich festynów.
Niedźwiedzie najczęściej żerują późnym popołudniem. Podobnie jak ludzie, słabo widzą w ciemnościach, więc z reguły nie żerują w nocy. Jednak mają dobry węch i zapach jedzenia może je zwabić także w nocy. Dlatego przebywając na terenie, gdzie są niedźwiedzie, jedzenia nie należy przechowywać w namiocie czy też pozostawiać w samochodzie. W przypadku spotkania nie należy wykonywać gwałtownych ruchów, nie należy uciekać. Najlepiej ukucnąć (pozycja wyprostowana może zostać przez zwierzę odebrana jako atak na niego, gdyż niedźwiedzie walcząc między sobą stają na tylnych łapach) i bardzo powoli się wycofać. Nie należy otwierać ust i pokazywać zębów, gdyż to także może zostać odebrane jako atak, gdyż niedźwiedzie walcząc ze sobą używają zębów[]. Gdy już jednak dojdzie do ataku, najlepiej uciekać w dół zbocza. Niedźwiedź ma krótsze przednie łapy i jest wówczas wolniejszy.
Szczególnie niebezpieczne są samice z młodymi. Zdarzają się również – rzadko – niedźwiedzie o skłonnościach ludojadów. Do ataków niedźwiedzi na ludzi dochodzi także w wypadkach podejścia człowieka do żerującego niedźwiedzia (np. w gęstym zagajniku). Zwierzę jest wówczas przekonane, że człowiek przyszedł mu odebrać pożywienie. Groźne są też głodne niedźwiedzie, budzące się zimą.
Zamieszkiwał pierwotnie całą Europę, jednak w południowo-zachodniej Europie został wytępiony. Występuje w lasach górskich, w Eurazji. Podgatunek niedźwiedzia brunatnego, niedźwiedź Grizli, zamieszkuje Amerykę Północną, aż po północny Meksyk. W Polsce występuje w Tatrach i Beskidach, głównie Bieszczadach i Beskidzie Niskim. Wędrujące młode samce zdarzają się aż na Roztoczu i w Sudetach. W słowackich Tatrach żyje około 100 osobników. Największym skupiskiem w Europie jest Rumunia, gdzie żyje około 5500 niedźwiedzi.
Dane liczbowe niedźwiedzia brunatnego (Ursus arctos arctos):
Samiec niedźwiedzia brunatnego
Na terenie Polski spotkać go można głównie w Tatrach i Bieszczadach
Według prof. Jana Korwina Kochanowskiego ostatniego niedźwiedzia w Polsce centralnej zabito pod koniec XVII w. w lasach Bedońskich. Na wielu obszarach Polski gatunek ten przetrwał jednak do XIX w. Spotykano go jeszcze wówczas w Górach Świętokrzyskich (ostatni okaz żyjący tam został zabity na górze Barczy), na Kurpiach Zielonych, na Mazurach i w Puszczy Białowieskiej.
Biegnący
W okresie międzywojennym w Puszczy Białowieskiej dokonano reintrodukcji tego zwierzęcia. Ostatecznie zakończyła się ona niepowodzeniem, podobno z powodu niefachowego kontynuowania jej przez Niemców podczas okupacji (wypuszczano do lasu oswojone okazy niedźwiedzi, które stały się zagrożeniem dla ludności).
Niedźwiedzie badał Charlie Russell mieszkając z nimi na Kamczatce przez blisko 10 lat. Uratował on kilka niedźwiedzi przed śmiercią, wykupując je z niewoli, został ich zastępczą matką, wychowywał je i pokazał, że niedźwiedź nie jest z natury wrogo nastawiony do człowieka. BBC stworzyło o nim film „Bear Man of Kamchatka”.
Obecnie w niewoli w Polsce przebywa 35 niedźwiedzi brunatnych[].
Przysmakiem niedźwiedzi są łososie i inne ryby, a także słodycze, np. miód. Są to jednak zwierzęta wszystkożerne więc nie pogardzą także dużymi ssakami, jak łosie i jelenie, gryzoniami, ptakami, ptasimi jajami, owocami, nasionami, grzybami, dżdżownicami, ślimakami, a w przypadku braku innego pożywienia także trawą. Z braku produktów naturalnych może wyrządzać znaczne szkody wśród bydła i zwierzyny leśnej. Głodny może także atakować ludzi w celu zdobycia ich pokarmu lub nawet ludzkiego mięsa.
Wyróżniono kilkanaście podgatunków niedźwiedzia brunatnego:
Na zimę przygotowuje sobie legowisko zwane gawrą i zapada w sen zimowy, z którego od czasu do czasu może się budzić. Żyje samotnie, tylko w okresie godowym w parach. W zimie samica rodzi zwykle 2–3 młodych, którymi opiekuje się aż do następnego miotu.
Nazwa niedźwiedź, pierwotna forma prasłowiańska *medvēdis, a następnie *medъvědь (por. rosyjskie медведь/miedwied, chorwackie medvjed, czeskie medvěd, słowackie i słoweńskie medved, białoruskie мядзьведзь, górnoserbskie/łużyckie mjedwjedź, dolnoserbskie/łużyckie mjadwjeź, serbskie медвед, kaszubskie miedzwiédz, staropolskie miedźwiedź, słowiańskie zapożyczenie w węgierskim medve i dla odmiany ukraińskie ведмідь) oznacza zwierzę odżywiające się miodem (*medv-ĕdъ, czyli jedzący miód; *medh-u-s→ *medъ „miód”; *ēd- →*ěsti „jeść”). Nazwa ta była eufemizmem starszej nazwy praindoeuropejskiej, w formie *rktos (*r̥k'þos) (od której bezpośrednio pochodzi greckie árktos/άρκτος „niedźwiedź”, forma astronomiczna Arktos „gwiazdozbiór Wielka Niedźwiedzica”, oraz nazwa kontynentu „Arktyka”, a być może również celtyckie imię Artur; oraz łacińskie ursus „niedźwiedź”, imię własne Ursus lub pochodne od przymiotnika ursinus: imię Ursyn, od którego utworzono nazwę dzielnicy warszawskiej Ursynów, czy też imię żeńskie Urszula, etymologicznie oznaczające małą niedźwiedzicę, wreszcie staroindyjskie r̥kṣa i hetyckie hartagga, oznaczające niebezpiecznego drapieżnika). W zastąpieniu pierwotnej nazwy określeniem „jedzący miód” można widzieć przejaw tabu językowego (tabuizacja) zastosowanego w językach ludów północnej Europy (nie tylko Słowian, bo niemieckie Bär czy angielskie bear o znaczeniu „bury”, „szary”, i pochodzące od tego samego rdzenia duńskie i norweskie bjørn, oraz szwedzkie i islandzkie björn, litewskie lokys „kudłaty” lub „liżący”), dla których to zwierzę było groźne. Z tego powodu unikano jego wymawiania, aż w końcu o starej nazwie zapomniano. Ciekawostką jest wtórna tabuizacja wyrazu „niedźwiedź” (kiedy zaczęła funkcjonować jako nazwa właściwa i przez to niebezpieczna), jako zamienników zaczęto używać nowych wyrazów typu miś, mieszko, kosmacz, kudłacz, bartnik, mrówczarz i stąd prawdopodobnie brak odpowiedników „niedźwiedź” w językach bułgarskim czy macedońskim, gdzie na określenie tego drapieżnika używa się nazwy: мечка. Podobne zjawisko występuje w gwarze góralskiej, gdzie jeszcze dziś starsi bacowie, a niegdyś także kłusownicy określali niedźwiedzia nazwą on (gw. uón, ó w gwarze podhalańskiej wymawia się inaczej niż u), co podkreślało pewien szacunek i strach przed tym zwierzęciem.
Niedźwiedź brunatny jest chroniony na obszarze całej Polski.
Wracając do polskiej nazwy, to drogę *medъvědь→ miedźwiedź→ niedźwiedź należy tłumaczyć tym, iż, w języku polskim obie spółgłoski d uległy zmiękczeniu, a początkowe m' (ze znakiem miękkości spółgłoski), wymawiane w niektórych rejonach Polski jak m'n' (patrz dialektalne kurpiowskie /mniasto/ zamiast miasto), zredukowało się w końcu do samego n', lub też zamiana nagłosowego mie- w nie- mogła być spowodowana gwarowymi czynnikami fonetycznymi, jako przejaw hiperpoprawności (porównaj miemy-niemy, Miemcy-Niemcy), ale być może utrata pierwotnego związku pomiędzy słowami miedźwiedź i miód spowodowała wyrównanie do form słowotwórczych z zaprzeczeniem nie-.