Państwowe Gospodarstwo Rolne (w skrócie PGR) – forma socjalistycznej własności ziemskiej w Polsce w latach 1949–1993; gospodarstwo rolne, którego właścicielem było państwo.
W początkowym okresie istnienia gospodarstwa działały w Zespołach (ZPGR). Przez lata 50. następowały liczne przekształcenia struktury organizacyjnej na szczeblu pośrednim i centralnym. W latach 1951-1956 funkcjonowało Ministerstwo Państwowych Gospodarstw Rolnych. Po wielu przeformowaniach struktury organizacyjnej ostatecznie zlikwidowano zespoły, a z reguły każde gospodarstwo uzyskało samodzielność: działanie na własny rozrachunek, osobowość prawna, pełna możliwość kierowania i decydowania, odrębność finansowa.
Koncentracja nie przyniosła zamierzonych efektów, nie zadziałał efekt skali, a kombinaty nie były efektywne jak wcześniej zakładano. Dlatego też w latach 80. nastąpiły kolejne reorganizacje i powrót do mniejszych gospodarstw – państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, które również były przedsiębiorstwami wielozakładowymi, ale założono, że nie będą mogły składać się z więcej jak 5 zakładów i nie mogły przekraczać powierzchni 4000 ha. Pod koniec lat 80. istniało około 1000 wielozakładowych PPGR-ów, mimo to najwięcej o powierzchni 5-10 tys. ha.
Część PGR-ów była rentowna, część była rentowna po częściowym uwzględnieniu dotacji, a część nie była rentowna. Większość gospodarstw spełniała wiele funkcji społecznych, które nie mogły przynosić zysków w formie pieniężnej. Do takich działań zalicza się prowadzenie świetlic, klubów, przedszkoli lub nawet szkół i straży pożarnych, dożywianie i dowożenie dzieci, zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych, utwardzanie i utrzymywanie lokalnych dróg czy prowadzenie działań melioracyjnych.
Ustawa o utworzeniu Państwowych Gospodarstw Rolnych weszła w życie 1 stycznia 1949, a same gospodarstwa zostały utworzone 12 lutego 1949 z Państwowych Nieruchomości Ziemskich, Państwowych Zakładów Hodowli Koni i Państwowych Zakładów Hodowli Roślin.
Przeciętny pracownik PGR-u, oprócz pensji otrzymywał (na przykładzie Zakładu Rolnego Grabinek z siedzibą w Bolegorzynie):
PGR w Wieżance
Po przejściu na gospodarkę rynkową na podstawie Ustawy z 19 października 1991 roku o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa Państwowe Gospodarstwa Rolne zostały zlikwidowane, a ich majątek został przejęty przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa (obecnie Agencja Nieruchomości Rolnych). Gospodarstwa, które nie zostały sprzedane lub wydzierżawione, były w zarządzie Agencji i zarządzane przez administratorów wyznaczonych przez Agencję. Większość PGR-ów zlikwidowano w roku 1991, a ostatecznie wszystkie PGR-y zlikwidowano 31 grudnia 1993. Nieliczne przekształcono w Gospodarstwa Rolne Skarbu Państwa (GRSP, np. Manieczki). Następnie dążono do sprzedaży lub dzierżawy gospodarstw i majątku towarzyszącego gospodarstwom takim jak mieszkania, ośrodki wczasowe, baza socjalna itp. Dokonano także sprzedaży części ziemi indywidualnym rolnikom. Część majątku przejął również Kościół katolicki (np. PGR Szczyrzyc). Część najsłabszych ziem pozostała niezagospodarowana przez kilka lat. Proces sprzedaży i dzierżawy popegeerowskiej ziemi trwa w dalszym ciągu.
PGR w Gwoździanach
PGR w Pieszczu
PGR w Grąziowej
Gospodarstwa takie tworzone były głównie na bazie wcześniejszych majątków ziemskich. Wiele takich gospodarstw powstało na Ziemiach Odzyskanych. Niska efektywność pracy oraz w wielu przypadkach fatalne zarządzanie powodowały niewielką produktywność i deficyt pokrywany z dotacji państwowych, które do 1988 pochłaniały ponad 50% środków przeznaczanych na inwestycje w rolnictwie.
W 1978 roku próbowano ratować PGR-y tworząc przy współpracy z Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich na terenie Polski dwa wzorowe gospodarstwa (jednym z nich był Kombinat PGR Manieczki), które miały pokazać jak powinno się zarządzać oraz gospodarować by uzyskiwać doskonałe wyniki, przez co inne PGR-y mogłyby się nauczyć i ratować przed upadkiem. Nie odniosło to jednak znaczącego skutku.
PGR-y używały głównie polskie maszyny rolnicze. Część maszyn była importowana z innych krajów bloku wschodniego. Ciągniki w przeważającej większości były produkcji Ursusa. Część z nich była również produkcji Zetora. Ciężkie ciągniki przegubowe Kirowiec (Kirovets) oraz ciągniki gąsienicowe DT sprowadzano ze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Kombajny były produkcji FMŻ, PGR-y były głównym odbiorcą kombajnów Bizon Gigant.
PGR w Wielopolu
Na przestrzeni lat PGR-y funkcjonowały głównie jako: państwowe gospodarstwa rolne (PGR), kombinaty rolne (KR), zakłady rolne (ZR), państwowe przedsiębiorstwa gospodarki rolnej (PPGR), kombinaty rolno-przemysłowe (KRP), kombinaty PGR, państwowe stada ogierów (PSO), stadniny koni (SK), kombinaty ogrodnicze, zakłady ogrodnicze (ZO), państwowe gospodarstwa hodowlane (PG Hod.), państwowe gospodarstwa ogrodnicze (PGO), państwowe gospodarstwa rybackie (PG Ryb.), państwowe gospodarstwa szklarniowe, państwowe ośrodki hodowli zarodowej (POHZ), gospodarstwa hodowli zarodowej (GHZ), stacje hodowli roślin ogrodniczych (SHRO), stacje hodowli roślin (SHR), ośrodki hodowli ryb (OHR), państwowe przedsiębiorstwa hodowlane, fermy i inne. Do kategorii PGR-ów można też zaliczyć Państwowe Tory Wyścigów Konnych. Zasadniczo do kategorii PGR-ów nie zalicza się gospodarstw nie podległych Ministerstwu Rolnictwa: Państwowe Przedsiębiorstwa Rolne (PPRol) podległe Ministerstwu Sprawiedliwości, w których pracowali więźniowie oraz Wojskowe Gospodarstwa Rolne podległe Ministerstwu Spraw Wewnętrznych.
PGR w Rybotyczach
Na początku lat 70. rozpoczęto już na dobre proces łączenia PGR-ów w kombinaty – przedsiębiorstwa wielozakładowe – na obszarze całego kraju. Celem koncentracji miały być kompleksowa mechanizacja robót, intensywniejszy rozwój hodowli, szybszy wzrost dostaw mleka, większa specjalizacja produkcji, właściwa polityka kadrowa. Łączenie gospodarstw miało też pozwolić na szybszą poprawę warunków socjalno-bytowych załóg i na planowy i dynamiczny rozwój budownictwa mieszkaniowego. W 1976 ustanowiono formę organizacyjno-prawną państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej (PPGR).
Likwidacja PGR-ów wiązała się często z ograniczeniem lub całkowitym zaniechaniem chowu zwierząt, ograniczeniem produkcji roślinnej, zmianą metod uprawy. Pociągnęło to za sobą drastyczne ograniczenie miejsc pracy i wynikającą z tego całą gamę problemów w regionach, w których były one jedynymi pracodawcami, po restrukturyzacji nowi właściciele ograniczali znacznie zatrudnienie, przywileje socjalne i działalność społeczną. PGR-y były bardzo często organizatorami życia społecznego i teoretycznie zapewniały zaspokojenie właściwie wszelkich potrzeb pracowników. Ich likwidacja oraz inne przyczyny (np. likwidacja kursów autobusowych, zamykanie linii kolejowych, likwidacja szkół) spowodowały często szkody w strukturze lokalnych społeczności, które nie przystosowały się do nowej sytuacji ekonomiczno-gospodarczej. Dewastacji uległ także majątek – częściowo na skutek kradzieży, częściowo z powodu braku elementarnych zabezpieczeń.
Taki stan jednak również nie trwał długo. Samodzielne gospodarstwa były słabe, miały problemy z zaopatrzeniem. Dlatego też już w latach 60. rozpoczął się proces łączenia gospodarstw. Zazwyczaj silniejsze gospodarstwa przejmowały zarząd nad gospodarstwami słabszymi. W ten sposób powstały Państwowe Wieloobiektowe Gospodarstwa Rolne (PWGR), pod które podległe były inne mniejsze gospodarstwa. Np. pod PWGR Pamięcin podlegało gospodarstwo w Laskach Lubuskich. Rozpoczęto również tworzenie kombinatów. Pierwszym kombinatem był Kombinat Państwowych Gospodarstw Rolnych w Manieczkach powstały w lipcu 1960 roku.
22 lipca 2008 w Bolegorzynie koło Złocieńca otwarto Muzeum PGR-u.
PGR Grabowo
PGR w Żelechowie
Niektóre PGR-y produkowały na eksport. PGR Grabinek eksportował po 40 wagonów miesięcznie ze swoimi produktami do Niemiec, Francji, Włoch, Kuby, Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, Maroka i na Cejlon.
PGR w Krościenku