Jego działalność architektoniczna przypada na ostatnie 15 lat XIX wieku i pierwsze lata XX wieku, a rozpoczął ją od projektu kościoła w Dobrzechowie. Duży dorobek Talowskiego obejmuje projekty różnego typu – kościoły (ponad 70), kamienice (w Krakowie 16), kaplice, grobowce, pałace, dwory i wille, szpitale i inne, głównie na terenie Galicji. Światowej kariery nie zrobił, był dostrzegany także poza Galicją, m.in. po pokazaniu swoich projektów na wystawie architektury w Turynie. Za swoje projekty otrzymał medal na wystawie lwowskiej w 1884 roku.
Teodor Talowski
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Teodor Marian Talowski (ur. 23 marca 1857 w Zassowie, ob. Zasów, zm. 1 maja 1910 we Lwowie) – polski architekt i malarz.
- Okocim, 1900
- Sucha, ok. 1900
- Szpital Zakonu Bonifratrów w Krakowie, ?
Grobowce:
Inne projekty
W Krakowie zaprojektował również Szpital Bonifratrów, wiadukt nad ulicą Lubicz (jedno z pierwszych w Krakowie dwupoziomowych rozwiązań komunikacyjnych), elektrownię przy ulicy Łobzowskiej oraz rodzinny grobowiec na cmentarzu Rakowickim ze Sfinksem. Do realizacji Talowskiego należy również rozbudowa gmachu Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w 1894.
Wśród willi i pałacyków jego autorstwa znajduje się między innymi neogotycki pałacyk zbudowany na przełomie lat 1901/02 dla Władysława Żeleńskiego w podkrakowskich Grodkowicach.
- W. Bałus, Pałace, dwory i wille Teodora Talowskiego, "Teka Komisji Urbanistyki i Architektury" 21, 1987, s. 223-229.
- W. Bałus, Architektura sakralna Teodora Talowskiego, "ZNUJ, Prace z Historii Sztuki" 20, 1992, s. 53-79 [1]
- Z. Beiersdorf, Kościoły Teodora M. Talowskiego w Diecezji Tarnowskiej, "Currenda", nr 4-6, 1986.
- Z. Beiersdorf, Talowski Teodor, [w:] Polski słownik biograficzny konserwatorów zabytków, red. Henryk Kondziela, Hanna Krzyżanowska, z. 2, Poznań, Wydaw. Poznańskie 2006, ISBN 83-7177-416-8
- M. Biernat, Kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia Najśw. Panny Marii w Otyni, "Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej", cz. I: "Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego", t. 14, Kraków 2006, s. 249-274; fot. 336-443.
- M. Biernat, Kościół parafialny p.w. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Tarnopolu, "Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej", cz. I: "Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego", t. 16, Kraków 2008, s. 215-270; fot. 420-472.
- M. Biernat, Kościół parafialny p.w. Nawiedzenia Najśw. Panny Marii w Podhajczykach Justynowych, "Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej", cz. I: "Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego", t. 17, Kraków 2009, s. 287-296; fot. 605-624.
- G. Blondiau, T. i K. Sobieska, Śladami Młodej Polski. Secesja w Krakowie i okolicach, Kraków 2003.
- T. Chrzanowski, Dom "Pod Pająkiem", "Spotkania z zabytkami", numer specjalny/2001.
- P. Krasny, Kościół parafialny p.w. Św. Elżbiety, "Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej", cz. I: "Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego", t. 12: Kościoły i klasztory Lwowa z wieków XIX i XX, Kraków 2004, s. 167-193; fot. 466-544.
- J. Opaska, Dzieło Talowskiego, "Spotkania z zabytkami", 3/2000.
- Piotr Marek Stański, Konkurs na kościół św. Elżbiety we Lwowie, "Semper Fidelis" 5/2005.
- http://www.talowski.prv.pl
- Zdjęcia kamienic "Pod Śpiewającą Żabą", "Festina Lente" i "Pod Osłem"
- Jacek Borowski, Teodor Talowski – interesujące zastosowanie pnączy (o kanalikach na pnącza na fasadach kamienic)
Kościoły
Jak zostało już wspomniane, pierwszym jego dziełem był kościół w Dobrzechowie z lat 1888-92. W wyniku jego budowy oraz budowy innych kościołów Talowski podjął studia nad architekturą sakralną, których podsumowaniem były Projekta kościołów Teodora Talowskiego o charakterze wzornika (opublikowane w 1897 w Krakowie). Jednak projekty kościołów ustępują pod względem oryginalności kamienicom. Talowski wziął udział w konkursie na budowę kościoła św. Elżbiety we Lwowie, podczas którego dwie z trzech wersji jego projektów otrzymały pierwszą nagrodę. Jedną wersję zrealizowano we Lwowie w latach 1903-1911, a drugą w Tarnopolu pod wezwaniem Matki Bożej Nieustającej Pomocy.
Biografia
Urodzony w Zassowie, uczęszczał do gimnazjum w Krakowie. Rozpoczął studia architektoniczne w Wiedniu pod kierunkiem Karola Königa, a po dwóch latach (w 1877) przeniósł się do Lwowa, gdzie u Juliana Zachariewicza uzyskał dyplom architekta. W 1881 roku powrócił do Krakowa, gdzie został asystentem na Wydziale Budownictwa w Wyższej Szkole Techniczno-Przemysłowej w Krakowie, a cztery lata później w tej samej szkole objął profesurę. W 1901 roku objął katedrę rysunku Politechniki Lwowskiej, a później katedrę kompozycji architektury średniowiecznej. W 1906 roku prace przerwała długa choroba, która doprowadziła do jego śmierci w 1910 roku.
Teodor Talowski zgodnie uważany jest za jednego z najważniejszych polskich architektów przełomu XIX i XX wieku. Jego twórczość o charakterze eklektycznym wykazuje związki z secesją i historyzmem. Jest autorem licznych kościołów, kaplic, kamienic i budynków użyteczności publicznej.
Szpitale:
- gmach "Sokoła" w Jarosławiu, ?
- gmach "Sokoła" w Krakowie (przebudowa), 1894
- szkoła w Okocimiu, 1900
- projekt ossuarium pod Slavkovem, ?
- przebudowa ratusza w Jarosławiu, ?
- mauzoleum Potockich w podziemiach kościoła w Łańcucie, ?
- wiadukt kolejowy nad ulicą Lubicz w Krakowie, 1897-98
- epitafium Wincentego Jabłońskiego w kościele Zwiastowania NMP w Krakowie
- kazalnica w Suchej Beskidzkiej, ?
- sokolnie: przy ul. Piłsudskiego w Krakowie i w Wadowicach, ?
- pawilon na wystawę we Lwowie, ?
- elektrownia w Krakowie przy ul. Łobzowskiej, ?
- szkoła w Dębicy – obecnie I LO im. króla Władysława Jagiełły, 1900
Bibliografia
- W. Bałus, Dom – przybytek – "nastrój dawności". O kilku kamienicach Teodora Talowskiego [w:] Klejnoty i sekrety Krakowa, Kraków 1994, s. 215-238.
- W. Bałus, Historyzm, analogiczność, malowniczość. Rozważania o centralnych kategoriach twórczości Teodora Talowskiego (1857-1910), "Folia Historiae Artium", T. XXIV (1988), s. 117-138.
- Z. Beiersdorf, Architekt Teodor Talowski. Charakterystyka twórczości [w:] Sztuka 2 połowy XIX wieku, Warszawa 1973, s. 199-214
- K. Grodziska-Ożóg, Cmentarz Rakowicki w Krakowie (1803-1939), Kraków: Wydawnictwo Literackie Kraków, 1987, wyd. II,
- M. Gutowski, B. Gutowski, Architektura secesyjna w Galicji, Warszawa 2001.
- S. Łoza, Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954.
- J. Purchla, Jak powstał nowoczesny Kraków, Kraków 1990.
- J. Samek, Ze studiów nad oeuvre architekta krakowskiego Teodora Talowskiego, "Krzysztofory", nr 12 1985.
- J. Sepioł, Talowski fecit, "Architektura" nr 5-6, 1977, s. 57-60.
Literatura dodatkowa:
Lista projektów
Kościoły:
Pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w grobowcu rodzinnym Talowskich i Paszkowskich w kwaterze W.
Inne:
- willa dr. M. Dembowskiego (Koci Zamek), Bochnia ul. Konstytucji 3 Maja, 1900
- dwór Dobieckich, Cianowice, 1890.
- pałac w Dobrzechowie, 1890
- dwór Skrzeczyńskich w Lubzinie, 1899
- dwór Żeleńskich, Grodkowice, 1905
- projekt przebudowy pałacu w Horyńcu, ?
- pałac Czetwertyńskich, Kijów, ?
- willa J. Wangego, ul. św. Zofii 30, Lwów, 1899
- dwór w Łaszczowie (przebudowa), ?
- dwór w Michałowicach, ?
- dwór Piotra Colonna-Czosnowskiego, Obory (Wołyń), 1903
- przebudowa zamku H. Korwin-Milewskiego na wyspie Santa Catharina koło Rovinj (Rovigno), ?
- projekt przebudowy pałacu w Siedliskach, ?
- projekt pałacu w Wysuczce, 1905
Kaplice:
Jego budowle charakteryzuje swoboda w tworzeniu układów przestrzennych, nieregularne rzuty i skomplikowane układy wnętrz. Fasady są często asymetryczne, zdobione sentencjami, napisami i wyolbrzymionymi detalami. Jego budynki sprawiają wrażenie budowli o długiej i bogatej historii, niby ze starych, dobrych czasów, ale bliżej niesprecyzowanych. Chętnie operował efektami światłocieniowymi poprzez stosowanie wykuszy, ryzalitów, cofania części budynków itp. oraz wykorzystywał nieregularne cegły połączone z ciosami kamiennymi i tynkiem, tworzące kontrasty fakturowe i kolorystyczne. Dbał o materiały – wszystkie detale były odkuwane z kamienia, podczas gdy normalnie stosowano seryjne odlewy i stosował specjalną nieregularną cegłę (ciemną, z ceramicznymi guzami i zendrówkami), produkowaną we własnej cegielni, według własnej receptury, która zabrał do grobu. W efekcie fasady jego budowli (zwłaszcza kamienic) są bardzo charakterystyczne.
Malarz
Teodor Talowski był także malarzem, o czym publikacje wspominają dość pobieżnie. Już na studiach uprawiał malarstwo, tworząc głównie akwarele z widokami architektury. Jednym z jego dzieł jest akwarela przedstawiająca szpital bonifratrów, który sam zaprojektował. Obraz jest przechowywany w klasztorze bonifratrów. Oprócz budowli, na akwareli przedstawione są również liczne postacie o urozmaiconych typach (eleganci, żołnierze, damy, zakonnice, wieśniak), a w lewym dolnym rogu trzej mężczyźni, stojący frontalnie do widza. Ich twarze nie są namalowane, ale wykonane techniką fotograficzną, często stosowaną w przypadku całych postaci na pocztówkach z końca XIX i początku XX wieku. Towarzyszące im napisy objaśniają tożsamość tych osób: T. Talowski architekt, L. Bernatek przeor, Dr A. Filimowski prymariusz.
Architekt
Teodor Talowski był architektem, którego charakteryzowała indywidualność i niecodzienność. Jego projektów nie da się jednoznacznie zaklasyfikować – tworzył dzieła łączące wątki secesyjne (architektura asymetryczna, ornamentyka fantastyczna), historyczne (formy późnogotyckie, renesansowe i manierystyczne, stosowane swobodnie) i modernistyczne. Powszechnie zaliczany jest do nurtu eklektycznego, a zdaniem Zbigniewa Beierfsdorfa wpisuje się w nurt nazwany przez C.V. Meeksa picturesque eclecticism. Badacze podkreślają także widoczną w jego budynkach "estetykę malowniczości" oraz ekspresjonizm i symbolizm, uzyskane przy pomocy różnych środków. Nie zerwał z formami historycznymi, ale obdarzony wielka fantazją malowniczo zestawiał asymetryczne bryły, urągając wszelkiej harmonii, akcentował różnice faktur i dążył do wydobycia maksimum ekspresji z wyolbrzymionego detalu i ornamentu. Dzięki talentowi i wielkiej fantazji stworzył własny oryginalny język form z pogranicza obumierającego historyzmu oraz rodzącej się secesji i modernizmu.
W 1881 Talowski swoje akwarele o tematyce pejzażowej i architektonicznej wystawiał w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie.
Kamienice w Krakowie
Największy zespół jego kamienic znajduje się w Krakowie przy ulicy Retoryka (pod numerami 1, 3, 7, 9, 15):
- Białoskórka, 1905
- Bóbrka
- Kaczyka (ob. Cacica – Rumunia), 1904
- Chorzelów, 1908
- Dobrzechów, 1887-94
- Kamień
- Kamionka Strumiłłowa, 1901 (kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny)
- Krościenko Wyżne, 1908
- Laszki, 1905
- Libiąż, ?
- Lubzina, 1903
- Lwów – kościół św. Elżbiety, 1904-11
- Nagoszyn
Domy, kamienice w Krakowie:
- nr 1 – Pod śpiewającą żabą. Do jej nazwy, związanej z rechotem żab, jaki było słychać w okolicy (środkiem ulicy płynęła Rudawa) oraz z przeznaczeniem budynku (szkoła muzyczna), nawiązuje rzeźba muzykującej żaby, umieszczona na fasadzie.
- nr 7 – Festina lente 1887, kamienica własna Talowskiego. Do kamienicy dobudowano w 1929 roku trzecie piętro, wtedy też zniszczono oryginalny portal. Fasada jest asymetryczna, zbudowana z różnych materiałów. Znajdują się na niej inskrypcje: Festina lente (Spiesz się powoli) i Ars longa vita brevis (Życie (jest) krótkie, sztuka długotrwała) oraz kartusz z nazwiskiem autora i tarcza herbowa.
- nr 9 – Faber est suae quisque fortunae MDCCCXCI (Pod Osłem), 1891. Na fasadzie znajduje się głowa osła, która nawiązująca do inskrypcji, nawołującej do upartego dążenia do celu (Każdy jest kowalem swojego losu).
- nr 15 z sentencją Długo myśl – prędko czyń, 1888.
Przy ul. Karmelickiej 35 (róg Batorego) znajduje się dom własny architekta Pod Pająkiem, 1889.
- Pod śpiewającą żabą S. i H. Rychterów, ul. Retoryka 1, 1889-90
- dom przy ul. Retoryka 3, 1891
- Festina lente, ul. Retoryka 7, 1887
- Faber est suae quisque fortunae (Pod Osłem), ul. Retoryka 9, 1891
- Długo myśl – prędko czyń K. Stadmüllera, ul. Retoryka 15, 1888
- Pod Pająkiem, róg ul. Karmelickiej i Batorego, 1889
- dom przy ul. Długiej 54, 1891
- kamienica Goetzów-Okocimskich ul. św. Jana 3, 1896-97
- dom własny przy ul. Batorego 26, 1885
- dom przy ul. Smoleńsk 18, 1887
- dom J. Rottera przy ul. Smoleńsk 20, 1888-89
- dom Z. Bednarskiej przy ul. Pędzichów 19, 1897
- dom Seweryny Górskiej, ul. Garbarska 7a (nie istnieje), 1886-87
Wille, dwory, pałace: