Ostatecznie w 1938 zapadła decyzja o powołaniu w Toruniu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika jako filii Uniwersytetu Poznańskiego, z początkiem 1940 roku. Decyzję przerwała jednak II wojna światowa. Dopiero w 1947, a więc 2 lata po utworzeniu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, prof. Karol Górski ujawnił, iż przed wybuchem II wojny światowej uzyskano zgodę na otwarcie w Toruniu w 1940 zamiejscowego wydziału Uniwersytetu Poznańskiego, obejmującego katedry humanistyczne i geografię.
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu (UMK) – państwowy uniwersytet z siedzibą w Toruniu (miasteczko uniwersyteckie znajduje się w Toruniu na Bielanach) oraz oddziałem Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy (dawna Akademia Medyczna w Bydgoszczy). Oprócz Torunia i Bydgoszczy UMK prowadzi także działalność w Grudziądzu (Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny UMK w Grudziądzu), gdzie prowadzone są studia na 5 kierunkach, oraz we Włocławku (Wyższe Seminarium Duchowne we Włocławku), gdzie kształci się studentów na kierunku teologicznym. UMK prowadzi także stację badawczą na Spitsbergenie. Uniwersytet kieruje też Gimnazjum i Liceum Akademickim w Toruniu.
Studenci UMK w czasie wolnym mogą korzystać z oferty AZS, Klubu Maratońskiego, Akademickiego Klubu Badań Podwodnych. Do ich dyspozycji pozostaje także klub studencki "Od Nowa" z bogatą ofertą koncertów, festiwali, wystaw i filmów. Studenci i absolwenci UMK mogą skorzystać z usług Biura Karier UMK w zakresie doradztwa zawodowego, pośrednictwa w poszukiwaniu pracy, informacji i możliwości odbycia praktyk zawodowych oraz stażu w firmach w Polsce i za granicą. UMK posiada własną telewizję internetową[1], Radio Sfera[2], wydaje czasopismo "Głos Uczelni" i "Wiadomości Akademickie" (pismo "Collegium Medicum").
Ponadto na terenie kampusu znajduje się Biblioteka Główna, Rektorat oraz Aula (obecnie wykorzystywana także jako największa sala koncertowa Torunia). W niedalekim sąsiedztwie miasteczka akademickiego mieszczą się Wydział Teologii oraz Wydział Sztuk Pięknych. Wzdłuż ulicy Karola Olszewskiego rozmieszczone są Domy Studenckie nr 7, 8, 9, 10, 11,; a także dwa Hotele Asystenckie. W niedużej odległości od kampusu, przy ulicy Reja znajduje się Dom Studencki nr 12. Kampus bielański skomunikowany jest liniami autobusowymi z każdą częścią miasta (linie nr 0, 15, 17, 18, 26, 28, 34, 36, 40, 43 oraz 02). Do roku 2013 doprowadzona ma być do niego linia tramwajowa nr 1.
W centrum Torunia zlokalizowane są gmachy reprezentacyjne uczelni (Collegium Maius oraz Collegium Maximum) oraz kilka wydziałów i część domów studenckich. Spośród wydziałów są to:
UMK powstał na mocy dekretu Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 1945, zatwierdzonego przez Prezydium Krajowej Rady Narodowej w dniu 11 września 1945. Głównym inicjatorem stworzenia uniwersytetu na ziemi pomorskiej był dr Henryk Świątkowski, delegat rządu, a późniejszy wojewoda pomorski. Utworzenie ośrodka uniwersyteckiego miało przyczynić się do aktywizacji naukowej i kulturalnej regionu, przeciwdziałać procesom depolonizacji oraz zrekompensować niedobory po wojnie, kształcąc nowe kadry dla kultury i gospodarki narodowej. Założenie uniwersytetu w Toruniu miało ponadto skompensować choć częściowo straty po likwidacji Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie. Decyzją Ministerstwa Oświaty organizatorem toruńskiego uniwersytetu ustalono prof. Jana Wiczyńskiego, po miesiącu przekazując tę funkcję prof. Ludwikowi Kolankowskiemu. Pierwszym rektorem UMK został prof. Ludwik Kolankowski, historyk z lwowskiego UJK, współtwórca uniwersytetów w Wilnie i Łodzi. Początkowo powstały dwa wydziały: Wydział Humanistyczny (wraz z Sekcją Sztuk Pięknych) oraz Wydział Matematyczno-Przyrodniczy. Odbiegało to znacznie od pierwotnej koncepcji organizatorów, która zakładała stworzenie dużego wielowydziałowego uniwersytetu na podobieństwo uniwersytetów przedwojennych. Wkrótce uniwersytet poszerzył swą ofertę o kolejne wydziały: 5 listopada 1945 powstał Wydział Prawno-Ekonomiczny, a 24 stycznia 1946 Sekcję Sztuk Pięknych przekształcono w odrębny Wydział Sztuk Pięknych. Pierwsze wykłady (prof. Tadeusza Czeżowskiego i prof. Stefana Srebrnego) odbyły się w 24 listopada 1945, natomiast uroczysta inauguracja pierwszego roku akademickiego miała miejsce 5 stycznia 1946. Funkcjonowało wówczas już 76 katedr, zatrudniających 60 samodzielnych i 69 pomocniczych pracowników nauki. Immatrykulowano około 1600 studentów.
Pierwszą uczelnią wyższą w Toruniu było Toruńskie Gimnazjum Akademickie, założone w 1568 przy ulicy Piekary. Było jedną z pierwszych uczelni wyższych w północnej Polsce. Gimnazjum Akademickie było prekursorem życia naukowego i kulturalnego (m.in. stworzyło pierwsze muzeum w 1594) oraz promieniowało na cały region. Dzięki staraniom burmistrza Heinricha Strobanda uzyskało w 1594 dobre warunki pracy dydaktycznej i naukowej. Wśród jego profesorów w XVII i XVIII wieku znajdowali się zasłużeni badacze historii Polski i Prus, autorzy podręczników i rozpraw z różnych dziedzin wiedzy humanistycznej, współpracownicy czasopism naukowych.
UMK według rankingu Perspektyw z 2010 jest na 11. miejscu wśród wszystkich wyższych uczelni w Polsce (a 5. wśród uniwersytetów) i na 1. w regionie. Misją uczelni jest rozwijanie i upowszechnianie wiedzy poprzez nauczanie na poziomie akademickim, kształcenie pracowników naukowych, prowadzenie badań naukowych i udostępnianie ich wyników.
Co roku, w okresie wakacyjnym, odbywa się zjazd absolwentów UMK z całego świata.
Od 2001 roku UMK we współpracy z Urzędem Miasta Torunia i Towarzystwem Naukowym w Toruniu organizuje trwający 4 dni Festiwal Nauki i Sztuki. Jest to impreza zmierzająca do popularyzacji nauki i sztuki wśród mieszkańców Torunia i regionu. Spośród innych imprez tego typu wyróżnia się unikatową współpracą kadr naukowych i studentów toruńskich uczelni z przedstawicielami lokalnych przedsiębiorstw i instytucji. Ich aktywna współpraca ogniskuje się wokół prezentacji i propagowania osiągnięć naukowych oraz promowania działań z zakresu sztuki. W planie każdego festiwalu znaleźć można bogatą ofertę spotkań, prezentacji, wykładów, dyskusji, wycieczek, wystaw, warsztatów i konkursów związanych z poszczególnymi wydziałami, firmami i instytucjami. Umożliwiają one bezpośredni kontakt z (na co dzień niedostępnymi dla szerszych kręgów) warsztatami pracowników nauki i artystów. Festiwal jest znaną i docenianą w regionie imprezą. Jego niesłabnąca popularność znacząco przyczynia się do promowania Torunia jako ośrodka nauki i sztuki.
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu jest najstarszą i największą uczelnią w regionie. Obecnie istnieje 71 kierunków w Toruniu, oraz 10 kierunków w Collegium Medicum w Bydgoszczy. W roku akademickim 2012/2013 uczelnia planuje otworzenie co najmniej 8 kierunków studiów m.in. krytyki artystycznej, religioznawstwa czy studiów wschodnich.
O powołanie uniwersytetu w nowoczesnej formie zabiegano od XIX wieku. W czasie rozbiorów rządy pruskie planowały stworzyć Uniwersytet Teologiczny, m.in. z prawem i ekonomią, do czego jednak nie doszło.
Uniwersytet Mikołaja Kopernika organizuje cykliczną imprezę – Ogólnopolskie Targi Ofert Edukacji Akademickiej. Odbywa się ona od 1994 i skierowana jest do młodzieży szkół średnich (w szczególności kandydatów na studia). Obejmuje ofertę edukacyjną UMK oraz innych szkół wyższych w Polsce. Polega na prezentacji i promocji oferty dydaktycznej, zasad naboru na poszczególne kierunki oraz przedstawienia form promocji zawodowej absolwentów. Ponadto kandydaci na studia mogą zapoznać się z wydziałami UMK podczas "drzwi otwartych". Targi zazwyczaj wypadają w marcu i trwają 2 dni. Imprezę koordynuje Centrum Promocji i Informacji UMK.
Nowa kadencja władz Uniwersytetu Mikołaja Kopernika rozpocznie się 1 września 2012. Na stanowiska prorektorów zostały wybrane następujące osoby:
W Toruniu w 1920 pierwsze deklaracje utworzenia uniwersytetu wysunęła w listopadzie Narodowa Partia Robotnicza, obierając za patrona uczelni Mikołaja Kopernika. W tym celu powołano m.in. Instytut Bałtycki (potem przeniesiony do wybudowanej Gdyni).
Ponadto w kwartale ulic Mickiewicza, Moniuszki, Słowackiego i Tujakowskiego mieszczą się Domy Studenckie nr 1, 2, 3, 5 i 6.
W okresie międzywojennym władze Torunia zabiegały o stworzenie uniwersytetu. Wkrótce po przyłączeniu Pomorza Nadwiślańskiego do odrodzonej Rzeczypospolitej w 1920 rozpoczął się nowy etap starań o uniwersytet. Jeszcze przed 1920 Naczelna Rada Ludowa rozważała projekt utworzenia na ziemiach polskich zaboru pruskiego uniwersytetu w Gdańsku lub w Toruniu. Jednak rozwój sytuacji politycznej oraz niepewna przyszłość Pomorza skłoniły Komisariat NRL do zaakceptowania w grudniu 1918 wcześniejszej uchwały Sejmu Dzielnicowego i powołaniu szkoły wyższej w Poznaniu.
Poza dwiema podstawowymi bazami uczelni, siedzibę przy ul. Batorego ma Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych oraz część Wydziału Nauk Historycznych. Część jednostek Wydziału Nauk Historycznych znajduje się też przy Szosie Bydgoskiej, na terenie dawnej fabryki Merinotex. Niektóre jednostki Wydziału Sztuk Pięknych zlokalizowane są przy ul. Sienkiewicza (Zakład Edukacji Artystycznej) i Szosie Bydgoskiej (Zakład Rysunku i Zakład Rzeźby).
Obecnie na UMK istnieje 16 wydziałów:
Uczelnia kształci ponad 32 tysiące studentów na studiach dziennych, zaocznych, doktoranckich i podyplomowych. Wśród ponad 4360 pracowników jest 2222 nauczycieli akademickich, w tym 610 posiada tytuł naukowy profesora lub stopień doktora habilitowanego, 1144 doktorów, 468 magistrów i lekarzy..
Największym skupiskiem budynków UMK jest kampus na toruńskim osiedlu Bielany, którego budowa rozpoczęła się w latach 60. i trwa sukcesywnie do dziś. Od południa jest on ograniczony ulicą Gagarina, od wschodu ul. św. Józefa, natomiast od zachodu Szosa Okrężna, od północy natomiast granicę wytyczać będzie planowana Trasa Średnicowa Torunia Północnego. Obecnie na terenie kampusu znajdują się najważniejsze budynki administracyjne, część domów studenckich oraz wydziałów, a także klub studencki Od Nowa. W roku 2013 oddane do użytku zostanie Uczelniane Centrum Sportowe zlokalizowane na rogu ulic św. Klemensa i św. Józefa. Obecnie spośród 16 wydziałów swoją siedzibę na terenie kampusu mają:
Uniwersytet posiada prawa do prowadzenia studiów doktoranckich w 21 dyscyplinach (od roku akademickiego 2010/2011 ruszają interdyscyplinarne studia doktoranckie w zakresie nauk ścisłych i przyrodniczych), prowadzi 130 kursów i studiów podyplomowych oraz studia MBA na Wydziale Nauk Ekonomicznych i Zarządzania. Na uczelni istnieje ponad 100 kół studenckich. Do dyspozycji pracowników i studentów w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej jest ponad milion książek, 500 tysięcy czasopism i prawie milion jednostek zbiorów specjalnych (rękopisy, mikrofilmy, materiały audio-wizualne) a także ponad 100 tysięcy woluminów w zasobach Biblioteki Medycznej w Bydgoszczy. Osobną jednostką systemu biblioteczno-informacyjnego jest także Biblioteka Brytyjska UMK, prowadzona przy udziale British Council. Studenci mogą mieszkać w jednym z 11 akademików, zlokalizowanych w dwóch skupiskach: miasteczku uniwersyteckim oraz w pobliżu Starówki. Pracownicy i doktoranci mogą ubiegać się o zamieszkanie w dwóch Hotelach Asystenckich. Uniwersytet dysponuje ponadto zlokalizowanym w centrum Torunia Hotelem Uniwersyteckim o wysokim standardzie.